sexta-feira, 29 de maio de 2009
segunda-feira, 25 de maio de 2009
Vocabulário Português-Yorùbá
.ILÉ ÀSE ÌJOBÁ T’ ÒSÙMÀRÈ-YEWÀ
(EGBÉ IPAMÓ ÈDÈ YORÙBÁ NI BASÌÍ)
BÀBÁLÒRÌSÀ: AYDÁN BÒRÒJY. OLÙKÓ: GENIVALDO TAÍWÒ.
.
.
AKÉKÒ: ________________________ÒJÓ:___________
ÈKÓ KÉTÀ – TERCEIRA LIÇÃO
JÉ K´À SO YORÙBÁ – VAMOS FALAR YORUBÁ
I. ARA ÈNÌAN – CORPO HUMANO
ARTÉRIA: ISAN.
MEMBRO: ÈYÁ ARA.
BARBA: ÀGBÒN, IRUNGBÒN.
MÚSCULO: ISAN / ERAN ARA.
BARRIGA DA PERNA: ÌSÀLÈ IKÙN.
NARIZ: IMÚ.
BARRIGA: IKÙN.
NERVO: AGBÁRA OGBÓN / ISAN IMO.
BIGODE: IRÙN-ETE / IMU.
OLHO: OJÚ / EYIN OJÚ.
BOCA: ENU.
OMBRO: ÈJÌKA.
BRAÇO: APÁ.
ORELHA: ETÍ.
CABEÇA: ORÍ.
OSSO: EGUNGUN / EGUN.
CABELO: IRUN.
PALADAR: ÌMÒ ÌTÓWÒ.
CALCANHAR: GÌGÍSÈ.
PALMA DA MÃO: ÀTÉLEWÓ / ÀTÉWO.
CARNE: ERAN (músculo).
PALMA DOS PÉS: ÀTÉLESÈ / ÀTÉSÈ.
CÉREBRO: OPOLO.
PÁLPEBRA: IPÉNPÉJÚ.
CORAÇÃO: OKÀN.
PÉ: ESÈ.
CORPO: ARA.
PEITO FEMININHO: OYÀN / OMÚ.
COSTAS: ÈHÌN.
PEITO: IGÈ.
COSTELAS: ÈGUNGUN / ÌHA / EFÓNHÀ.
PELE: AWO ARA.
COTOVELOS: IGUNPÁ / ÌGBÓNWÒ.
PÊNIS: OKO.
COXA: ÌTAN. DEDO: ÌKA.
PERNA: IGUN ESÈ.
DEDOS DA MÃO: ÌKAWÓ.
PESCOÇO: ÒRÙN.
DEDOS DO PÉ: ÌKASÈ.
PESTANA: IRUN OJÚ.
DENTE: EHÍN / EYÍN.
PULMÃO: ÈDÒFÓRO.
ESÔFAGO: ÒFUN.
PULSOS: ÒRÙN OWÓ / ILÚ KIKI OKAN.
ESQUELETO: EEGUN / EGUNGUN.
RIM: IWEÍNÚ / IWE.
ESTÔMAGO: AGBÈDÙ / ÀPOLÚKÚ.
ROSTO: OJÚ / ÌWO.
FÍGADO: ÈDÒKI / ÈDÒ.
SALIVA: ITÓ.
GARGANTA: ÒNÀ OFUN/ÒFUN.
SANGUE: ÈJÈ.
GENGIVAS: ERÌGÌ EHÍN.
SEIO: ÀIYA / OMÚ.
INTESTINOS: ÌFUN / AGBÈDU.
SOBRANCELHAS: IWÁJU ORÍ.
JOELHO: EKUN / ORÚNKÚN.
TESTA: NÍWÁJÚ ORÍ / NÍWÁJÚ.
LÁBIO: ÈTÈ.
TESTÍCULOS: EPÒN / KÓROPÒN / EPAN
LÍNGUA: AHÓN / AHÀN.
UNHA: EKÁM / ÈÉKÁNNÁ, ÌSÓ.
LÍNGUA: ÈDÈ (idioma).
VAGINA: OBÒ; ABÈ OBÌNRIN.
MÃO: OWO.
VEIA: ÌSAN, ISAN ÈJÈ.
MEDULA: ÒRA; INÍ EGUNGUN.
II. ÀWON ARÁ – PARENTES
AFILHADO: OMO ÌSÀMÌ OKÙNRIN
NOIVO: OKO ÌYAWÓ / ONÍYÀWÓ.
AFILHADA: OMO ÌSÀMÌ OBÌNRIN
NORA: ÌYÀWÓ OMO ÈNIAN
AVÔ: BÀBÁ BÀBÁ / BÀBÁ NLÁ
PADRINHO: BÀBÁ ÌSÀMÌ
AVÔ: BÀBÁ ÌYÁ (materno)
PAI: BÀBÁ
AVÓ: ÌYÁ BÀBÁ (paterna)
PARENTE: EBÍ / ARÁ.
AVÓ: ÌYÁ ÌYÁ / ÌYA NLÁ
PRIMA: OMO ÈGBÓN BÀBÁ OBÌNRIN (paterna).
COMADRE: ÌYÁ ÌSÀMÌ.
PRIMA: OMO ÈGBÓN ÌYÁ OBINRÌN (materna).
COMPADRE: BÀBÁ ÌSÀMÌ.
PRIMO EM PRIMEIRO GRAU: OBÁKAN BÌKÉJI.
CUNHADA: ÀNA OBÌNRIN.
PRIMO: OMO ÈGBON BÀBÁ OKÙRIN (paterno).
CUNHADO: ÀNA OKÙNRIN.
PRIMO: OMO ÈGBON ÌYÁ OKÙNRIN (materno).
ENTEADA: OMONDÉKÙNRIN TI ÌYA KÚ.
SOBRINHA: OMO ARÁKÙNRIN OBÌNRIN.
ENTEADO: OMONDÉBÌNRIN TI ÌYA KÚ.
SOBRINHO: OMO ARÁBÌNRIN OKÙNRIN.
ESPOSA: ÌYÀWÓ / ÀYA
SOGRA: ÌYÁ ÌYÀWÓ ÈNIAN (mãe da mulher).
ESPOSO: OKÙNRIN ALAYA / OKO
SOGRA: ÌYÁ OKO ÈNIAN (mãe do marido).
FILHA: OMOBÌNRIN.
SOGRO: BÀBÁ ÌYÀWÓ ÈNIAN (pai da mulher).
FILHO: OMOKÙNRIN.
SOGRO: BÀBÁ OKO ÈNIAN (pai do esposo).
GENRO: OKO OMO ÈNIAN.
TIA: ARÀBÌNRIN BÀBÁ (paterna).
IRMÃ: ARÁBÌNRIN.
TIA: ARÁBÌNRIN ÌYÁ (materna).
IRMÃO: ARÁKÒNRIN.
TIO: ARÁKÙNRIN BÀBÁ (paterno).
MADRINHA: ÌYÁ ÌSÀMÌ
TIO: ARÁKÙNRIN ÌYÁ (materno).
MÃE: ÌYÁ
TUTOR: OLÙTÓJÚ / BÀBÁ ÒFIN
MARIDO: OKO / ALAYA (homem casado)
VIÚVA: OPÓBÌNRIN / OPÓ
NOIVA: ÀFÉSONÀ (prometida)
VIÚVO: OPÓKÙNRIN.
III. ÀWON ONJÉ – ALIMENTOS
ABÓBORA: APALA / ELÉGEDE.
INHAME: ISÙ
ABOBRINHA: ABÉJE (verde)
MANDIOCA: ÈGÉ, PÃKÍ, GBÁGUDA.
ALFACE: LETUSI
MILHO: ÀGBÀDO, ÌGBÀDO.
ARROZ: ÌRESÍ
MILHO VERDE: ÌGBÀDO TÚTÙ.
BATATA: ISU WEWE, PÒTÉTÒ
PEPINO: APÁLÁ.
BATATA DOCE: ÒDÙNKÚN, ÀNÀMÓ,
KÚDÚNDÙNKÚN.
PIMENTA: ATA
CENOURA: KAROTI.
PIMENTA DA COSTA: ATAARE.
ERVILHA: EWA TÚTÙ, PONPON EWÉ.
PIMENTÃO: ATA NLA, ATA SOKI, TÀTÀSÉ
ESPINAFRE: TÈTÈ, ÈFÓ TÈTÈ
QUIABO: ILÁ, ÌRÒKÒ.
FEIJÃO: ÈWÀ
TOMATE: TÙMÁATÌ, TÒMÁTO.
FEIJÃO BRANCO: ÈWÀ FUNFUN
TRIGO: ÀLÌKÁMÀ, OKÀ.
FEIJÃO PRETO: ÈWÀ DÚDÚ
VAGEM: ERÉ TÚTÙ, EPO.
FUBÁ: ÌGBÀDO LÍLÒ
IV. ÀWON OMI – LÍQUIDOS
ÁGUA: OMI.
CHÁ: OMI GBÌGBÓNÁ.
AGUARDENTE: OTÍ.
LEITE: WÀRA.
CAFÉ: OMI DÚDÚ.
SUCO DE FRUTAS: OMI ÈSO
CERVEJA: OTÍ ÒYÌNBÓ, EMU.
SOPA: ÀSEMU, ÒBÈ.
V. ÀWON ERAN – CARNES
BACALHAU: EJAGBE, PANLA
PEIXE: EJA
CARANGUEJO: AKÀN / IDÉ.
PEIXE DO MAR: EJA ÒKUN
CARNE: ERAN
PEIXE DO RIO: EJA ODÒ
FÍGADO: EDO, ÈDÒKÌ
PERNIL: ESÈ ELÉDÈ.
GALINHA: ADÍÈ, EAN ADÍÈ.
PERU: TÒLÓTÒLÓ
LAGOSTA: IDÉ NLA.
TOUCINHO: ERAN ELÉDÈ ONIYO.
LÍNGUA: AHÀN, AHÓN
VI. ONIRÚÙRU – OUTROS
BALA: BEBE, DAYA.
MANTEIGA VEGETAL: ÒRÍ.
BISCOITO: ÀKÀRÀ ÀYÌNBÓ
MANTEIGA: BÓTÀ; ÒRÍ-ÀMÓ.
BOLO: ÀKÀRÀ-ADÍDÙN.
MEL: OYIN.
BOMBOM: KÒKÓ, SOKOLETI.
MUITO AMARGO: DAPA.
CHOCOLATE: KÓKÒ (cacau)
MUITO DOCE: JOJO, SÌNSÌN, Ó MÌSÌN.
COMPOTA DE FRUTAS: ÈSO SÍSÈ PÈLÚ SÚGÀ.
OVO: EYIN
DOCE: DÙN, DÍDÙN.
PIRÃO DE FARINHA: ÈBÀ.
DOCES: ONJE DÍDÙN
TEM GOSTO DOCE: Ó DUN LÀTI JE / Ó DÙN JE.
GELÉIA: JAM, OMI ÈSO TI A FI SÚGÀ SÍ.
VII. ÀWON ÈSO – FRUTAS
ABACATE: ÈSO PIA EWÉ.
LARANJA: OSÀN-ÒYÌNBÓ.
ABACAXI: ABO KATI / OPE ÒYÌNBÒ.
LIMÃO: OSÀN WÉWÉ / ÒROMBÓ KIKAN.
AMEIXA: ÈSO IGI ÌYEYÈ.
MAMÃO: ÌBÉPE.
ÁRVORE FRUTÍFERA: IGI SÈSO / IGI ELÉÈSO.
MANGA: ÒRO ÒYINBÓ / MÓNGÒRÒ.
BANANA: ÒGÈDÈ.
MELANCIA: BÀRÀ.
CAJU: ÈSO KAJÚ.
MELÃO: ÈGÚSÍ.
COCO: ÀGBÓN; ÀGBÁN.
PERA: ÈSO PIA.
FRUTA MADURA: ÈSO ÀSOGBÓ, ÈDE.
ROMÃ: ÀGBÁ.
GOIABA: GÓBA, GIROBA.
TANGERINA: TÀNJÀRIN.
LARANJA LIMA: ÒRÓMBÓ / OSÀN.
UVA: ÀJÀRÀ.
VIII. ÀWON MBÁ ONJE – TEMPEROS
AÇÚCAR: SÚGÀ / ÌYÒ ÌRÈKÈ / IYÒ ÒYÌNBÓ.
PIMENTA: ATA.
ALHO: AAYÙ, EBI ALUBÓSA.
SAL: IYÒ.
AZEITE DE DENDÊ: EPO PUPA.
SALSA: OBÈ.
CEBOLA: ÀLÙBÓSA.
VINAGRE: OTÍ-KIKAN / VINEGA.
CEBOLINHA: ÀLÙBÓSA ALÉWÉ.
COENTRO: GBÍGBORÙN EWÉ.
MOLHO DE TOMATE: TÙMÀÁTÌ LILO.
HORTELÃ: EWÉ FINÁRÀN.
ÓLEO: EPO / ÒRÒRO.
CORANTE/COLORAL: ÌYÈFUN PUPA / NÁRO
IX. ÀWON ERANKO – ANIMAIS
ABELHA: OYIN / KÒKÒRÒ OYIN / AGBÒN.
LAGARTIXA: OMO ONÍLÉ, ALÃMU.
ÁGUIA: EYE IGÚN.
LEÃO: KÌNÌÙN.
ANTÍLOPE: ETU / EGBIN.
LEOPARDO: ÀMÒTÉKÚN, ÀMO, EKÙN.
ARANHA: ALÁNTAKÚN / ELÉNÀ.
LOBO: KÒLÒKÒLÒ, PÉLEPÈ.
AVESTRUZ: ÒGONGÒ / EYE ÀGÙFON.
MACACO: ÒBO.
BARATA: AYAN.
MORCEGO: ÀDÁN, ÀJAO.
BODE: ÒBUKO.
MOSQUITO: YÀNMÙ-YÀNMÙ,M EMÚREN
BOI: MÀLÚÙ / ERANLA / MALU.
MOSCA: ESIN / ÌSÁLO.
BURRO: KÉTÉKÉTÉ.
MULA: ERAN ÌBÃKÀ.
CABRA: EWÚRÉ.
ONÇA: OLÓGBÒ EHÀNNÀ.
CACHORRO: AJÁ.
OVELHA: ÀGUTAN.
CAMELO: RÀKUNMÍ / IBÃKA.
PAPAGAIO: EYE AIYÉKÒTÍTÓ / ODÍDE.
CANÁRIO: EIYE ÌBÃKÀ.
PÁSSARO: EYE / EIYE / ÈKÙLÙ.
CARNEIRO: ÀGBÒ.
PATO: PÉPÉIYE / AKO PEPEIYE.
CAVALO: ESIN.
PERCEVEJO: ÌDUN.
COBRA: EJÒ.
PINTINHO: ÒRÒMONDÌE / OMO ADIÈ KÉKERÉ
COELHO: EHORO / AGORO / EWORO / LILI.
PIOLHO: INÁ ORÍ.
CORDEIRO: ÒDO-ÀGUTÀN / OMO-AGUTÀN.
POMBO: EIYÉLE.
CORUJA: ÒWÌWÍ.
PORCO: ELÉDÈ / ÒDO.
ELEFANTE: ERIN ÒKÈ / ÀJANAKÚ / ERINLÈ.
PULGA: INÁ AJÈNIYÀN / EGBON.
FORMIGA: ÈÈRUN / ÌJÀLO.
RATO: EKU / ÈKÚTE / ÒLÓ.
GALINHA: ADÍÈ / ERAN ADÍÈ.
RATO: ÈLÍRI (camundongo).
GALO: ÀKÙKO.
SAPO: ÒPOLO.
GANSO: ABO PÉPÉYÉ.
TARTARUGA: ÌJÀPÁ / ÀJAPÁ.
GATO: OLÓGBÒ.
TIGRE: EKÙN / ÒGÌDÁN.
GAVIÃO: ÀSÁ / ÀWÒDÌ.
TOURO: AKO MALÚÙ.
GIRAFA: ÀGÙFON / ÀGBÁMÌRÉRÉ.
URSO: ERANKO TI Ó NGBÉ ILÈ ÒTÚTÙ
GIRINO: LÉGBÉLÈGBÉ.
URUBU: EIYEÀKÀLÀ / IGÚN.
GRILO: ÌRÈ-KÉKERÉ.
VACA: ABO MÀLÚÙ.
JABUTI: ÀJAPÁ.
VEADO: GALÀ.
JACARÉ: ALÉGBÀ / ELÉGUNGÙN.
VESPA / MARIMBONDO: AGBÓN.
JAVALI: ELEDE EGÀN / ÌMADO.
ZEBRA: KÉTÉRÉTÉ ONÍLÀ / ESIN OKO.
X. ILÉ – CASA
ANDAR TÉRREO: ÌSÀLÈ ILÉ.
SALA DE ESTAR: BÃSÁ / ILÉ-IJÓKÓ.
ASSOALHO: ILÈ / ÒDÈDÈ.
SALA DE JANTAR: YÀRA IJÓKO ILÉ ONJE ALÉ.
COZINHA: ILÉ ÌDÁNÁ / SÍSÈ.
SALA DE VISITAS: ILÉ ÀLÉJÓ / YÀRA IJÓKO.
DEGRAUS: ATÉGUN KÉKERÉ.
TERRAÇO: ÒKÈ ILÉ.
DEGRAU: IPÒ IGBÉSÈ.
TETO: ÀJÀ ILÉ / ÀJÀ.
DORMITÓRIO: ILÉ-ÈRO / IYÀRÁ.
VIDRAÇA: DÍGÍ FÉRÈSÈ.
ESCADA: ÀTEGÚN / AKÀBÀ.
PORTA: ILÈKÙN.
GARAGEM: ILÉ OKÒ.
QUINTAL: IKÁRÀ.
JANELA: FÉRÈSÈ, FÈRESÉ.
JARDIM: ÈHÌNKÙLÉ (casa).
JARDIM: OGBÀ (bosque).
XI. ÀWON AHUN-ÈLO – UTENSÍLIOS
AÇUCAREIRO: ÌGÒ SÚGÀ.
LUZ: ÌMÓLÈ / INÁ IRIRAN / INÁ ÀTÙPÀ.
AQUECEDOR: ÌGBÓNIKANA.
MAPA: ÀWÒRÁN / ÀPERE-AIYE.
BANHEIRA: BALÙWE ALAWO.
MÁQUINA DE ESCREVER: ÈRO-IKÒWÉ KÉKERÉ.
BANHEIRO: ILÉ ÌGBÉ / ILÉ ITO.
MÁQUINA DE COSTURA: ÈRO ASO.
BARBEADOR: ÌFÁRÙNGBÒN / ONINA.
MÁQUINA DE LAVAR: ÈRO ÌFOSO.
BORRACHA: OHUN ÌPÀWÉRÉ.
MESA: ÀGA TÁBÌLÌ.
BULE: ÌGÒ OMI GBÍGBÓNÁ.
PANO DE COPA: ASO ÌNU ÀWO.
CADEIRA: ÀGA / ÌJÓKO.
PAPEL HIGIÊNICO: PÁPÀ ÌNÙDÍ.
CALENDÁRIO: ÌWÉ IKAYE OSÙ.
PAPEL: ÌWÉ.
CAMA: ÌBÚSÚN / ÀKÉTE.
PENTE: ÌYÀRÍ.
CAMPAINHA: ÒRÙKA / AGO-ÌPÈNÌYÀN.
PIA: ÀWO ÌFOWO NI BALÙWÈ.
CANETA: GÈGÉ / KÁLÁMÙ / OHUN ÌKÒWÉ
PIANO/ÓRGÃO: DÙRÙ.
CHUVEIRO: ÈRO ÌWÉ ALÁSE.
PIRES: ÀWO KÉKERÉ.
COBERTOR: PÒPÒKÚ / PÈPÒKI.
POLTRONA: ÀGA RÒGBÒKÚ.
COFRE: ÀPÓTÍ ÌFOWÓ PAMÓ SÍ.
PRATO: ÀWO.
COLCHA: ASO ÌBORA.
PUNHAL: ÒBE-OLÓJUMEJI.
COLHER: SÍBÍ / IWRE / IGBAKO.
QUADRO: ÀWÒRÁN ARA ÒGIRI.
CONCHA: EPO / KÒRÒFO / SÍBÍ / GÍGÙN.
RÁDIO: ÈRO A SORO MA GBÈSÍ/RÁDÍYÒ.
CORTINA: ASO FÈRESÉ.
RÉGUA: IGI ÌFALÀ.
COMPUTADOR: KÒNPÚTÀ.
RELÓGIO: AGOGO / AAGO.
CREME DE BARBEAR: OSE ÌFARÙN GBÓN
SABÃO: OSE / OSE ÌFOSO.
CREME: ÌRÉJUWÀRÀ (alimento).
SOFÁ: ÀGA-ÌNARAYA.
ESCOVA DE CABELOS: BUROSI.
TAPETE: ASO ÒSÓ ILÈ.
ESCOVA DE DENTES: BUROSI ÌFO EHIN.
TELEFONE: TELIFONU / ÈRO ÌSÒRÒ.
ESPELHO: DÍGÍ.
TELEVISÃO: TELIFÍSÀN / TELIFISANNU.
ESTANTE: PEPE / ÀPÓTÍ ÌWÉ.
TINTEIRO: TADÁWÀ.
FACA: ÒBÈ.
TOALHA DE BANHO: ASO ÌNURA.
FOGÃO: ÌDÁNÁ / OHUN IDÁNÁ.
TOALHA DE MESA: ASO TÁBÌLÌ.
FOGAREIRO: ÀDOGÁN.
TOALHA DE ROSTO: ASO ÌNUJÚ.
FRONHA: ASO IRÒRÍ.
TOALHA: ASO ÌNURA.
GARFO: AMÚGA / ÀGÚNJE / SÍBÍ ELÉGÀ.
TORNEIRA: ÈRO.
GELADEIRA: FÍRÍJÍ / KÍ O LÈ TÚTÙ.
TRAVESSA: ÀWO FIFÈ NLA.
LAMPIÃO: ÀTÙPÀ / FÌTÍLÀ.
TRAVESSEIRO: ÌRÒRÍ / ÌGBÈRI (almofada).
LÁPIS: OHUN ÌKÒWÉ.
VASO SANITÁRIO: ILÉ ÌGBÉ ALAWO.
LENÇOL: ASO ÌBUSÙN.
VASSOURA: ÌGBÁLÈ.
LIQUIDIFICADOR: ÈRO ILOTA KÉKERÉ
VENTILADOR: ABÈBÈ ONINA.
LOÇÃO: ÒRÓRÓ ÌPARA (perfume).
XII. ÀWON ASO – VESTUÁRIOS
ANÁGUA: YÈRÌ.
GUARDA-CHUVA: AGBÒJÒ.
BENGALA: ÒPÁ / ÒPÁ / ÌLILÈ.
GUARDA-SOL: AGBÕRUN.
BLUSA: EWÙ ÀWÒLÉKÈ.
MAIÔ: ASO IWE LOKUN.
BOTAS: BÀTÀ GÍGÙN.
MEIAS: ÌBOSÈ.
CALÇAS: SÒKÒTÒ GÍGÙN.
ÓCULOS: AWÓ OJÚ / ÌWOJÚ.
CALCINHA: PÁTÁ OBÌNRIN.
PALETÓ: ASO ÌLÉKÈ / KÓÒTU.
CALÇOLÃO: PÁTÁNLÁ.
PIJAMA: ASO ÌWÒSÙN.
CAMISA: ÈWÙ.
ROBE: ASO ÌWÒSÙN OBÌNRIN.
CHAPÉU: ÀKÉTÉ (feminino).
SAIA: EWU OBÌNRIN / ÌRÓ ASO.
CHAPÉU: FÌLA.
SANDÁLIAS: SÁLUBÀTA OBÌNRIN.
CHINELOS: SÁLÙBÀTA.
SAPATO: BÀTÀ.
CINTO: ÌGBÀJÀ / ÒJÁ-ÌGBÀNÚ.
SUTIÃ: ÌRÓYÀN.
COLETE: ÈWÙ KÚKÚRÚ.
TAJE A RIGOR: ASO ÀRÍYÁ.
COMBINAÇÃO: ÀGBÉRO.
VESTIDO LONGO: ÈWÙ GÍGÙN.
CUECAS: PÁTÁ OKÙNRIN.
VESTIDO: ASO WÍWÒ / KABA.
XIII. ÌSOWO – COMÉRCIO
ALFÂNDEGA: OKÚBODÈ / ILÉ-BODÈ.
DEVEDOR: ONÍGBÈSÈ.
ANÚNCIO: IRÒHIN.
DIREITOS: OHUN TENI / ÒFIN.
ARMAZÉM: ILÉ ÌKÓ OJÀ PAMO SÍ / ÀKÁ.
DÍVIDA: GBÈSE.
BANCO: ILÉ ÌFOWÓ PAMO / ILÉ OWO.
EMPREGO: ISÉ.
BARATO: ÀIHAN / ÒPÒ.
EMPREGADO: ÒSÌSÉ.
BOLSA: AKALAMBÌ / ÀPO
EMPRÉSTIMO: OWO TI A YÁ.
CHEQUE: ÌWÉ IPASIPÃRO OWO.
ENDEREÇO: BÁ SÒRÒ / IBÙGRÉ.
CLIENTE: ONÍBARÀ / ALÀBARÀ.
EMISSÁRIO: ONÍSE.
COMÉRCIO: ISÒWÓ / OJÀ TÍTÀ.
FRAUDE: ÌYÀNJE / AYÉDÈRÚ.
COMPRADOR: OLÙRAJA / ÒRÀ.
FRETE: ERÙ OKÒ.
COMPRAR: RÀ / RÀ OJÀ.
FUNCIONÁRIO: ÒSISÉ.
CONTABILIDADE: OWO SÍSÍRÒ.
INFORMAÇÃO: ÌWÍFUN.
CRÉDITO: LÀWÌN.
INTERESSE: ANFANI / IDÙNMÓ.
CUSTO: IYE.
ISENÇÃO: ÀKÉJÚ.
DÉBITO: GBÀ LÀWÌN.
LUCRO: ÌJÈRÈ.
DESPESA: ÌNÁWO.
PRESTAÇÃO: ÀDÁSAN.
XIV. ÀWON ÀIGBÓFO – PROFISSÕES
ADVOGADO: AGBEJÓRÒ / AMÒFIN.
ENFERMEIRO: OLÙTO / ALÁGBÀTÓ.
ADMINISTRADOR: ALÁKÒÓSO.
ENGENHEIRO: ELÉRO.
ALFAIATE: AGÚNÀ/ARÁNSO/ALÁGBÀRÁN.
FÍSICO: ONÍSÈGÚN.
ARQUITETO: ÒGÁ ILÉ KÍKÓ.
FOTÓGRAFO: ONI RÓTÒ / ONÍFÓTÒ.
ATOR: ÒSÌRÉ.
JURISTA: AMÒFIN.
ATRIZ: ÒSÌRÉ OBÌNRIN.
MÉDICO: ONÍSÈGÙN ÒYÌNBÓ / ELÉGBÓGI
CABELEIREIRO: ONÍDÌRI / ONÍFÁRUN.
MENSAGEIRO: ÒJÍSÉ / ONÍSE.
CARPINTEIRO: AFÁGI / GBÉNÁGBÉNÀ.
OPERÁRIO: ÒSÌSÉ / ALÁGBÀSE.
CIRURGIÃO: ONÍSE ABE.
PROFESSOR: OLUKO / OLÙKÓNI.
COZINHEIRO: ALÁSÈ.
PROMESSA: ÈJÉ / OPA.
DENTISTA: ONÍSÈGÙN-EHÍN.
XV. ÀWON ELÒMÍRÀN ÒRÒ – OUTRAS PALAVRAS
ARITMÉTICA: ÌSIRÒ.
JORNALISMO: ÈKÓ NÍPA ÌRÒHÌN.
AGÊNCIA BANCÁRIA: ILÉ-ÌFOWÓPAMÓSÍ.
LANTERNA: ÀTÙPÀ.
AGÊNCIA DOS CORREIOS: ILÉ-ÌFÌWERÁNSE.
LÍNGUAS ESTRANGEIRAS: ÈDÈ ÀJÒJÌ.
AMERICANO: OMO ÌLÚ AMÉRÍKÀ.
LINGÜÍSTICA: LÍNGUÍSÍÌKÌ.
AULA/EDUCAÇÃO: ÈKO.
LITERATURA: LÍTÍRÉSÒ.
AVIÃO: OKÒ ÒFURUFÚ.
LIVRARIA: ILÉ-ÌTÀWÉ.
BIBLIOTECA: ILÉ-IKAWE.
LOTERIA: TETÉ.
BIOLOGIA: BÀÓLÓJÌ.
MÁQUINA FOTOGRÁFICA: KÁMERÀ.
BOLA: BÓÒLU / ÌSU.
MATEMÁTICA: MATIMATÍÍKÌ.
CAPITAL DA NIGÉRIA: ÀBÙJÁ.
METRÔ: OKÒ ABE ILÈ.
CIÊNCIA: SÁYÉNSÌ.
MOEDA NIGERIANA: NÁÍRÀ.
CIÊNCIAS POLÍTICAS: ÈKÓ NÍPA ÌSÈLÚ.
MOTOCICLETA: ALÙPÙPÙ.
DEPARTAMENTO: DIPÁTÍMÉNTÌ.
NAVIO: OKÒ OKUN .
DICIONÁRIO: ÌWÉ ATÚMÒ ÈDÈ.
NIGÉRIA: NÀÌJÍRÍYÀ.
ECONOMIA: ÈKÓ ÒRÒ AJÉ.
POLÍTICO: ÒSÈLÚ.
EDUCAÇÃO FORMAL: ÈKÓ ILÉ-ÌWÉ.
PORTUGUÊS: ÈDÈ POTOGI.
ESCOLA POLITÉCNICA: ILÉ-EKIO
GBOGBONSE.
PRIMEIRO ANDAR: ÒKÈ KÍNÍ.
ESCOLA: ILÉ-ÈKÓ.
PSICÓLOGO: SAIKÓLÓJÌ.
EXAME FINAL: ÌDÁNWÒ ÀSEPARÍ.
QUÍMICA: KÉMÍSÍRÌ.
FÉRIAS: ÀKÓKÒ ISIMI LÉHÌN ISÉ.
REINO / GOVERNO: ÌJOBÁ.
FILOSOFIA: FILÓSÓFÌ.
SACRIFÍCIO, IMOLAÇÃO: RÚBO.
FÍSICA: FÍSÍÌSÌ.
SALA DE REFEIÇÕES: ILE-OÚNJE .
FRANCÊS: ÈDÈ FARANSE.
SOBRADO: ILÉ-OLÓKÈ MÉJI.
GEOGRAFIA: ÈKÓ NIPA ÀIYÉ.
SOCIOLOGIA: SOSIÓLÓJÌ.
GEOGRAFIA: JÍÓGÍRÁFÌ.
TREM: OKÒ IRIN .
HAUSÁ: ÈDÈ HAUSA.
VIDA UNIVERSITÁRIA: ÌGBÉ-ÀIYÉ NI UNIFÁSÍTÌ.
HISTÓRIA: ÈKÓ ÌTÀN.
ZOOLOGIA: SÙÓLÓJÌ.
ÍBÒ: ÈDÈ ÍBÒ.
XVI. ÒRÒ SÌSO – CONVERSAÇÃO
1. KI NÍ ORÚKO RÈ? ORÚKO MI NÍ...
Qual é seu nome? Meu nome é...
2. ÌWO NKÓ ÈDÈ YORÙBÁ? ÈMI NKÓ PÈLÚ.
Você está estudando a língua iorubá? Eu estou estudando também.
3. KI NÍ ORÚKO ÀDÚGBÒ RÈ? SANTO ANTONIO NÍ.
Qual é o nome do seu bairro? É Santo Antonio.
4. NIBO ÌWO NGBÉ? ÈMI NGBÉ NI ÒNA GBÒÒRÒ __________NÓMBÀ ________
ÀDÚGBÒ ________ NI ÌLÚ ITABUNA.
Onde você está morando? Eu estou morando na Rua_____________________, Número______ Bairro: _____________ na cidade de Itabuna.
5. ORÚKO OLÚKO MI NÍ GENIVALDO TAÍWÒ.
O nome do meu professor é Genivaldo Taíwò.
6. ÈMI FÉ JE BUREDÌ. NI ÒLA ÈMI YIÓ JE IRESI.
Eu quero comer pão. Amanhã eu comerei arroz.
7. BÁWO NÍ KILÁÀSÌ RE? WON NLO DÁADÁA.
Como está sua classe? Eles estão indo bem.
8. ÈMI ÀTI ÌWO NGBÉ NI ITABUNA.
Eu e vocês estamos morando em Itabuna.
9. SE ADÉ FÉ ILÉ KAN.
Adé quer uma casa?
10. BÉÈ NÍ, ADÉ FÉ ILÉ KAN.
Sim, Adé quer uma casa.
11. MO FERAN BÀBÁ MI.
Eu gosto de meu pai.
12. MO JE AKÉKÒ.
Eu sou aluno.
13. ILÉ MI DÁRADÁRA NI.
Minha casa é muito bonita.
14. ÈMI KÒ FÉRÀN LÀTI OLÓGBÒ.
Eu não gosto de gato..
15. ÌYÁ MI SÈ DÁRADÁRA .
Minha mãe cozinha muito bem.
16. OKÙNRIN YI NÍ OWÓ PÚPÒ.
Este homem tem muito dinheiro.
17. MO NÍ ÌWÉ MÉTA.
Eu tenho três livros.
18. ÀÁGO-OWO MI NÍ OWÓ MÉJÌ.
Meu relógio de pulso tem dois ponteiros.
19. ÒPOLO NÁÀ FÒDÁ PÚPÒ.
O sapo pula muito.
20. OMODE LO LÀ IGI.
Menino vai rachar lenha.
21. MO MU OMI-DÚDU NI IFE.
Eu bebo café na xícara.
22. OLÚFÉMI FÉ LO SI ILÉ ORE RÈ.
Olúfémi quer ir para casa da amiga dela.
23. ÌWO YIÓ LO SI NÀÌJÍRÍYÀ.
Você irá para a Nigéria.
24. KÀYÒDÉ KÒ FÉRÀN ÒBÚKO.
Kàyòdé não gosta de bode.
25. MO NLO SI OJÀ.
Eu estou indo para o mercado.
26. ADÍÈ KAN NÍ OMO-ADÍÈ PÚPÒ.
Uma galinha tem muitos pintinhos.
27. MO JOKO NI ÀGA MI.
Eu sento na minha cadeira.
28. FÚN MI OMI DÍÈ.
Dê para mim um copo d´água.
29. ÌTAN NÀÌJÍRÍYÀ NÍ ÒWE PÚPÒ.
A história da Nigéria tem muitos provérbios.
30. MO BÈ ÌBÙKÚN FÚN ÌYÁLÒRÌSÀ MI.
Eu pedi a bênção para minha ialorixá.
31. ÒÒRUN NÍ DÁRA JÚKI ÒSUPÁ.
O sol é mais bonito que a lua.
32. MO MÚ OMI TÚTÙ.
Eu bebi água fria.
33. TA NÍ DÀDA? DÀDA JÉ ÒRÉ DELÉ.
Quem é Dàda? Dàda é amiga de Delé.
34. JÒWÓ, LO RÀ BUREDÌ ÀTI ÀKARÀ FÚN MI.
Por favor, vá comprar pão e acarajé para mim.
35. MO FÉ IBÙKÚN RE BÀBÁ MI.
Eu quero sua bênção meu pai.
36. NI ORÚKO OLORUN MO BÙKÚN Ó.
Em nome de Deus eu abençôo você.
37. MO NÍ ARO.
Eu tenho tristeza.
38. MO NÍ AYÒ.
Eu tenho alegria.
39. MO GBÀGBÓ NI OLORÚN.
Eu creio em Deus.
40. MO JÉ OMORÌSÀ KAN.
Eu sou um filho de Orixá.
41. MO NKÍ ÒRÌSÀNLÁ NÁÀ.
Eu cumprimento o Grande Orixá.
ÌPARÍ (FIM)
(EGBÉ IPAMÓ ÈDÈ YORÙBÁ NI BASÌÍ)
BÀBÁLÒRÌSÀ: AYDÁN BÒRÒJY. OLÙKÓ: GENIVALDO TAÍWÒ.
.
.
AKÉKÒ: ________________________ÒJÓ:___________
ÈKÓ KÉTÀ – TERCEIRA LIÇÃO
JÉ K´À SO YORÙBÁ – VAMOS FALAR YORUBÁ
I. ARA ÈNÌAN – CORPO HUMANO
ARTÉRIA: ISAN.
MEMBRO: ÈYÁ ARA.
BARBA: ÀGBÒN, IRUNGBÒN.
MÚSCULO: ISAN / ERAN ARA.
BARRIGA DA PERNA: ÌSÀLÈ IKÙN.
NARIZ: IMÚ.
BARRIGA: IKÙN.
NERVO: AGBÁRA OGBÓN / ISAN IMO.
BIGODE: IRÙN-ETE / IMU.
OLHO: OJÚ / EYIN OJÚ.
BOCA: ENU.
OMBRO: ÈJÌKA.
BRAÇO: APÁ.
ORELHA: ETÍ.
CABEÇA: ORÍ.
OSSO: EGUNGUN / EGUN.
CABELO: IRUN.
PALADAR: ÌMÒ ÌTÓWÒ.
CALCANHAR: GÌGÍSÈ.
PALMA DA MÃO: ÀTÉLEWÓ / ÀTÉWO.
CARNE: ERAN (músculo).
PALMA DOS PÉS: ÀTÉLESÈ / ÀTÉSÈ.
CÉREBRO: OPOLO.
PÁLPEBRA: IPÉNPÉJÚ.
CORAÇÃO: OKÀN.
PÉ: ESÈ.
CORPO: ARA.
PEITO FEMININHO: OYÀN / OMÚ.
COSTAS: ÈHÌN.
PEITO: IGÈ.
COSTELAS: ÈGUNGUN / ÌHA / EFÓNHÀ.
PELE: AWO ARA.
COTOVELOS: IGUNPÁ / ÌGBÓNWÒ.
PÊNIS: OKO.
COXA: ÌTAN. DEDO: ÌKA.
PERNA: IGUN ESÈ.
DEDOS DA MÃO: ÌKAWÓ.
PESCOÇO: ÒRÙN.
DEDOS DO PÉ: ÌKASÈ.
PESTANA: IRUN OJÚ.
DENTE: EHÍN / EYÍN.
PULMÃO: ÈDÒFÓRO.
ESÔFAGO: ÒFUN.
PULSOS: ÒRÙN OWÓ / ILÚ KIKI OKAN.
ESQUELETO: EEGUN / EGUNGUN.
RIM: IWEÍNÚ / IWE.
ESTÔMAGO: AGBÈDÙ / ÀPOLÚKÚ.
ROSTO: OJÚ / ÌWO.
FÍGADO: ÈDÒKI / ÈDÒ.
SALIVA: ITÓ.
GARGANTA: ÒNÀ OFUN/ÒFUN.
SANGUE: ÈJÈ.
GENGIVAS: ERÌGÌ EHÍN.
SEIO: ÀIYA / OMÚ.
INTESTINOS: ÌFUN / AGBÈDU.
SOBRANCELHAS: IWÁJU ORÍ.
JOELHO: EKUN / ORÚNKÚN.
TESTA: NÍWÁJÚ ORÍ / NÍWÁJÚ.
LÁBIO: ÈTÈ.
TESTÍCULOS: EPÒN / KÓROPÒN / EPAN
LÍNGUA: AHÓN / AHÀN.
UNHA: EKÁM / ÈÉKÁNNÁ, ÌSÓ.
LÍNGUA: ÈDÈ (idioma).
VAGINA: OBÒ; ABÈ OBÌNRIN.
MÃO: OWO.
VEIA: ÌSAN, ISAN ÈJÈ.
MEDULA: ÒRA; INÍ EGUNGUN.
II. ÀWON ARÁ – PARENTES
AFILHADO: OMO ÌSÀMÌ OKÙNRIN
NOIVO: OKO ÌYAWÓ / ONÍYÀWÓ.
AFILHADA: OMO ÌSÀMÌ OBÌNRIN
NORA: ÌYÀWÓ OMO ÈNIAN
AVÔ: BÀBÁ BÀBÁ / BÀBÁ NLÁ
PADRINHO: BÀBÁ ÌSÀMÌ
AVÔ: BÀBÁ ÌYÁ (materno)
PAI: BÀBÁ
AVÓ: ÌYÁ BÀBÁ (paterna)
PARENTE: EBÍ / ARÁ.
AVÓ: ÌYÁ ÌYÁ / ÌYA NLÁ
PRIMA: OMO ÈGBÓN BÀBÁ OBÌNRIN (paterna).
COMADRE: ÌYÁ ÌSÀMÌ.
PRIMA: OMO ÈGBÓN ÌYÁ OBINRÌN (materna).
COMPADRE: BÀBÁ ÌSÀMÌ.
PRIMO EM PRIMEIRO GRAU: OBÁKAN BÌKÉJI.
CUNHADA: ÀNA OBÌNRIN.
PRIMO: OMO ÈGBON BÀBÁ OKÙRIN (paterno).
CUNHADO: ÀNA OKÙNRIN.
PRIMO: OMO ÈGBON ÌYÁ OKÙNRIN (materno).
ENTEADA: OMONDÉKÙNRIN TI ÌYA KÚ.
SOBRINHA: OMO ARÁKÙNRIN OBÌNRIN.
ENTEADO: OMONDÉBÌNRIN TI ÌYA KÚ.
SOBRINHO: OMO ARÁBÌNRIN OKÙNRIN.
ESPOSA: ÌYÀWÓ / ÀYA
SOGRA: ÌYÁ ÌYÀWÓ ÈNIAN (mãe da mulher).
ESPOSO: OKÙNRIN ALAYA / OKO
SOGRA: ÌYÁ OKO ÈNIAN (mãe do marido).
FILHA: OMOBÌNRIN.
SOGRO: BÀBÁ ÌYÀWÓ ÈNIAN (pai da mulher).
FILHO: OMOKÙNRIN.
SOGRO: BÀBÁ OKO ÈNIAN (pai do esposo).
GENRO: OKO OMO ÈNIAN.
TIA: ARÀBÌNRIN BÀBÁ (paterna).
IRMÃ: ARÁBÌNRIN.
TIA: ARÁBÌNRIN ÌYÁ (materna).
IRMÃO: ARÁKÒNRIN.
TIO: ARÁKÙNRIN BÀBÁ (paterno).
MADRINHA: ÌYÁ ÌSÀMÌ
TIO: ARÁKÙNRIN ÌYÁ (materno).
MÃE: ÌYÁ
TUTOR: OLÙTÓJÚ / BÀBÁ ÒFIN
MARIDO: OKO / ALAYA (homem casado)
VIÚVA: OPÓBÌNRIN / OPÓ
NOIVA: ÀFÉSONÀ (prometida)
VIÚVO: OPÓKÙNRIN.
III. ÀWON ONJÉ – ALIMENTOS
ABÓBORA: APALA / ELÉGEDE.
INHAME: ISÙ
ABOBRINHA: ABÉJE (verde)
MANDIOCA: ÈGÉ, PÃKÍ, GBÁGUDA.
ALFACE: LETUSI
MILHO: ÀGBÀDO, ÌGBÀDO.
ARROZ: ÌRESÍ
MILHO VERDE: ÌGBÀDO TÚTÙ.
BATATA: ISU WEWE, PÒTÉTÒ
PEPINO: APÁLÁ.
BATATA DOCE: ÒDÙNKÚN, ÀNÀMÓ,
KÚDÚNDÙNKÚN.
PIMENTA: ATA
CENOURA: KAROTI.
PIMENTA DA COSTA: ATAARE.
ERVILHA: EWA TÚTÙ, PONPON EWÉ.
PIMENTÃO: ATA NLA, ATA SOKI, TÀTÀSÉ
ESPINAFRE: TÈTÈ, ÈFÓ TÈTÈ
QUIABO: ILÁ, ÌRÒKÒ.
FEIJÃO: ÈWÀ
TOMATE: TÙMÁATÌ, TÒMÁTO.
FEIJÃO BRANCO: ÈWÀ FUNFUN
TRIGO: ÀLÌKÁMÀ, OKÀ.
FEIJÃO PRETO: ÈWÀ DÚDÚ
VAGEM: ERÉ TÚTÙ, EPO.
FUBÁ: ÌGBÀDO LÍLÒ
IV. ÀWON OMI – LÍQUIDOS
ÁGUA: OMI.
CHÁ: OMI GBÌGBÓNÁ.
AGUARDENTE: OTÍ.
LEITE: WÀRA.
CAFÉ: OMI DÚDÚ.
SUCO DE FRUTAS: OMI ÈSO
CERVEJA: OTÍ ÒYÌNBÓ, EMU.
SOPA: ÀSEMU, ÒBÈ.
V. ÀWON ERAN – CARNES
BACALHAU: EJAGBE, PANLA
PEIXE: EJA
CARANGUEJO: AKÀN / IDÉ.
PEIXE DO MAR: EJA ÒKUN
CARNE: ERAN
PEIXE DO RIO: EJA ODÒ
FÍGADO: EDO, ÈDÒKÌ
PERNIL: ESÈ ELÉDÈ.
GALINHA: ADÍÈ, EAN ADÍÈ.
PERU: TÒLÓTÒLÓ
LAGOSTA: IDÉ NLA.
TOUCINHO: ERAN ELÉDÈ ONIYO.
LÍNGUA: AHÀN, AHÓN
VI. ONIRÚÙRU – OUTROS
BALA: BEBE, DAYA.
MANTEIGA VEGETAL: ÒRÍ.
BISCOITO: ÀKÀRÀ ÀYÌNBÓ
MANTEIGA: BÓTÀ; ÒRÍ-ÀMÓ.
BOLO: ÀKÀRÀ-ADÍDÙN.
MEL: OYIN.
BOMBOM: KÒKÓ, SOKOLETI.
MUITO AMARGO: DAPA.
CHOCOLATE: KÓKÒ (cacau)
MUITO DOCE: JOJO, SÌNSÌN, Ó MÌSÌN.
COMPOTA DE FRUTAS: ÈSO SÍSÈ PÈLÚ SÚGÀ.
OVO: EYIN
DOCE: DÙN, DÍDÙN.
PIRÃO DE FARINHA: ÈBÀ.
DOCES: ONJE DÍDÙN
TEM GOSTO DOCE: Ó DUN LÀTI JE / Ó DÙN JE.
GELÉIA: JAM, OMI ÈSO TI A FI SÚGÀ SÍ.
VII. ÀWON ÈSO – FRUTAS
ABACATE: ÈSO PIA EWÉ.
LARANJA: OSÀN-ÒYÌNBÓ.
ABACAXI: ABO KATI / OPE ÒYÌNBÒ.
LIMÃO: OSÀN WÉWÉ / ÒROMBÓ KIKAN.
AMEIXA: ÈSO IGI ÌYEYÈ.
MAMÃO: ÌBÉPE.
ÁRVORE FRUTÍFERA: IGI SÈSO / IGI ELÉÈSO.
MANGA: ÒRO ÒYINBÓ / MÓNGÒRÒ.
BANANA: ÒGÈDÈ.
MELANCIA: BÀRÀ.
CAJU: ÈSO KAJÚ.
MELÃO: ÈGÚSÍ.
COCO: ÀGBÓN; ÀGBÁN.
PERA: ÈSO PIA.
FRUTA MADURA: ÈSO ÀSOGBÓ, ÈDE.
ROMÃ: ÀGBÁ.
GOIABA: GÓBA, GIROBA.
TANGERINA: TÀNJÀRIN.
LARANJA LIMA: ÒRÓMBÓ / OSÀN.
UVA: ÀJÀRÀ.
VIII. ÀWON MBÁ ONJE – TEMPEROS
AÇÚCAR: SÚGÀ / ÌYÒ ÌRÈKÈ / IYÒ ÒYÌNBÓ.
PIMENTA: ATA.
ALHO: AAYÙ, EBI ALUBÓSA.
SAL: IYÒ.
AZEITE DE DENDÊ: EPO PUPA.
SALSA: OBÈ.
CEBOLA: ÀLÙBÓSA.
VINAGRE: OTÍ-KIKAN / VINEGA.
CEBOLINHA: ÀLÙBÓSA ALÉWÉ.
COENTRO: GBÍGBORÙN EWÉ.
MOLHO DE TOMATE: TÙMÀÁTÌ LILO.
HORTELÃ: EWÉ FINÁRÀN.
ÓLEO: EPO / ÒRÒRO.
CORANTE/COLORAL: ÌYÈFUN PUPA / NÁRO
IX. ÀWON ERANKO – ANIMAIS
ABELHA: OYIN / KÒKÒRÒ OYIN / AGBÒN.
LAGARTIXA: OMO ONÍLÉ, ALÃMU.
ÁGUIA: EYE IGÚN.
LEÃO: KÌNÌÙN.
ANTÍLOPE: ETU / EGBIN.
LEOPARDO: ÀMÒTÉKÚN, ÀMO, EKÙN.
ARANHA: ALÁNTAKÚN / ELÉNÀ.
LOBO: KÒLÒKÒLÒ, PÉLEPÈ.
AVESTRUZ: ÒGONGÒ / EYE ÀGÙFON.
MACACO: ÒBO.
BARATA: AYAN.
MORCEGO: ÀDÁN, ÀJAO.
BODE: ÒBUKO.
MOSQUITO: YÀNMÙ-YÀNMÙ,M EMÚREN
BOI: MÀLÚÙ / ERANLA / MALU.
MOSCA: ESIN / ÌSÁLO.
BURRO: KÉTÉKÉTÉ.
MULA: ERAN ÌBÃKÀ.
CABRA: EWÚRÉ.
ONÇA: OLÓGBÒ EHÀNNÀ.
CACHORRO: AJÁ.
OVELHA: ÀGUTAN.
CAMELO: RÀKUNMÍ / IBÃKA.
PAPAGAIO: EYE AIYÉKÒTÍTÓ / ODÍDE.
CANÁRIO: EIYE ÌBÃKÀ.
PÁSSARO: EYE / EIYE / ÈKÙLÙ.
CARNEIRO: ÀGBÒ.
PATO: PÉPÉIYE / AKO PEPEIYE.
CAVALO: ESIN.
PERCEVEJO: ÌDUN.
COBRA: EJÒ.
PINTINHO: ÒRÒMONDÌE / OMO ADIÈ KÉKERÉ
COELHO: EHORO / AGORO / EWORO / LILI.
PIOLHO: INÁ ORÍ.
CORDEIRO: ÒDO-ÀGUTÀN / OMO-AGUTÀN.
POMBO: EIYÉLE.
CORUJA: ÒWÌWÍ.
PORCO: ELÉDÈ / ÒDO.
ELEFANTE: ERIN ÒKÈ / ÀJANAKÚ / ERINLÈ.
PULGA: INÁ AJÈNIYÀN / EGBON.
FORMIGA: ÈÈRUN / ÌJÀLO.
RATO: EKU / ÈKÚTE / ÒLÓ.
GALINHA: ADÍÈ / ERAN ADÍÈ.
RATO: ÈLÍRI (camundongo).
GALO: ÀKÙKO.
SAPO: ÒPOLO.
GANSO: ABO PÉPÉYÉ.
TARTARUGA: ÌJÀPÁ / ÀJAPÁ.
GATO: OLÓGBÒ.
TIGRE: EKÙN / ÒGÌDÁN.
GAVIÃO: ÀSÁ / ÀWÒDÌ.
TOURO: AKO MALÚÙ.
GIRAFA: ÀGÙFON / ÀGBÁMÌRÉRÉ.
URSO: ERANKO TI Ó NGBÉ ILÈ ÒTÚTÙ
GIRINO: LÉGBÉLÈGBÉ.
URUBU: EIYEÀKÀLÀ / IGÚN.
GRILO: ÌRÈ-KÉKERÉ.
VACA: ABO MÀLÚÙ.
JABUTI: ÀJAPÁ.
VEADO: GALÀ.
JACARÉ: ALÉGBÀ / ELÉGUNGÙN.
VESPA / MARIMBONDO: AGBÓN.
JAVALI: ELEDE EGÀN / ÌMADO.
ZEBRA: KÉTÉRÉTÉ ONÍLÀ / ESIN OKO.
X. ILÉ – CASA
ANDAR TÉRREO: ÌSÀLÈ ILÉ.
SALA DE ESTAR: BÃSÁ / ILÉ-IJÓKÓ.
ASSOALHO: ILÈ / ÒDÈDÈ.
SALA DE JANTAR: YÀRA IJÓKO ILÉ ONJE ALÉ.
COZINHA: ILÉ ÌDÁNÁ / SÍSÈ.
SALA DE VISITAS: ILÉ ÀLÉJÓ / YÀRA IJÓKO.
DEGRAUS: ATÉGUN KÉKERÉ.
TERRAÇO: ÒKÈ ILÉ.
DEGRAU: IPÒ IGBÉSÈ.
TETO: ÀJÀ ILÉ / ÀJÀ.
DORMITÓRIO: ILÉ-ÈRO / IYÀRÁ.
VIDRAÇA: DÍGÍ FÉRÈSÈ.
ESCADA: ÀTEGÚN / AKÀBÀ.
PORTA: ILÈKÙN.
GARAGEM: ILÉ OKÒ.
QUINTAL: IKÁRÀ.
JANELA: FÉRÈSÈ, FÈRESÉ.
JARDIM: ÈHÌNKÙLÉ (casa).
JARDIM: OGBÀ (bosque).
XI. ÀWON AHUN-ÈLO – UTENSÍLIOS
AÇUCAREIRO: ÌGÒ SÚGÀ.
LUZ: ÌMÓLÈ / INÁ IRIRAN / INÁ ÀTÙPÀ.
AQUECEDOR: ÌGBÓNIKANA.
MAPA: ÀWÒRÁN / ÀPERE-AIYE.
BANHEIRA: BALÙWE ALAWO.
MÁQUINA DE ESCREVER: ÈRO-IKÒWÉ KÉKERÉ.
BANHEIRO: ILÉ ÌGBÉ / ILÉ ITO.
MÁQUINA DE COSTURA: ÈRO ASO.
BARBEADOR: ÌFÁRÙNGBÒN / ONINA.
MÁQUINA DE LAVAR: ÈRO ÌFOSO.
BORRACHA: OHUN ÌPÀWÉRÉ.
MESA: ÀGA TÁBÌLÌ.
BULE: ÌGÒ OMI GBÍGBÓNÁ.
PANO DE COPA: ASO ÌNU ÀWO.
CADEIRA: ÀGA / ÌJÓKO.
PAPEL HIGIÊNICO: PÁPÀ ÌNÙDÍ.
CALENDÁRIO: ÌWÉ IKAYE OSÙ.
PAPEL: ÌWÉ.
CAMA: ÌBÚSÚN / ÀKÉTE.
PENTE: ÌYÀRÍ.
CAMPAINHA: ÒRÙKA / AGO-ÌPÈNÌYÀN.
PIA: ÀWO ÌFOWO NI BALÙWÈ.
CANETA: GÈGÉ / KÁLÁMÙ / OHUN ÌKÒWÉ
PIANO/ÓRGÃO: DÙRÙ.
CHUVEIRO: ÈRO ÌWÉ ALÁSE.
PIRES: ÀWO KÉKERÉ.
COBERTOR: PÒPÒKÚ / PÈPÒKI.
POLTRONA: ÀGA RÒGBÒKÚ.
COFRE: ÀPÓTÍ ÌFOWÓ PAMÓ SÍ.
PRATO: ÀWO.
COLCHA: ASO ÌBORA.
PUNHAL: ÒBE-OLÓJUMEJI.
COLHER: SÍBÍ / IWRE / IGBAKO.
QUADRO: ÀWÒRÁN ARA ÒGIRI.
CONCHA: EPO / KÒRÒFO / SÍBÍ / GÍGÙN.
RÁDIO: ÈRO A SORO MA GBÈSÍ/RÁDÍYÒ.
CORTINA: ASO FÈRESÉ.
RÉGUA: IGI ÌFALÀ.
COMPUTADOR: KÒNPÚTÀ.
RELÓGIO: AGOGO / AAGO.
CREME DE BARBEAR: OSE ÌFARÙN GBÓN
SABÃO: OSE / OSE ÌFOSO.
CREME: ÌRÉJUWÀRÀ (alimento).
SOFÁ: ÀGA-ÌNARAYA.
ESCOVA DE CABELOS: BUROSI.
TAPETE: ASO ÒSÓ ILÈ.
ESCOVA DE DENTES: BUROSI ÌFO EHIN.
TELEFONE: TELIFONU / ÈRO ÌSÒRÒ.
ESPELHO: DÍGÍ.
TELEVISÃO: TELIFÍSÀN / TELIFISANNU.
ESTANTE: PEPE / ÀPÓTÍ ÌWÉ.
TINTEIRO: TADÁWÀ.
FACA: ÒBÈ.
TOALHA DE BANHO: ASO ÌNURA.
FOGÃO: ÌDÁNÁ / OHUN IDÁNÁ.
TOALHA DE MESA: ASO TÁBÌLÌ.
FOGAREIRO: ÀDOGÁN.
TOALHA DE ROSTO: ASO ÌNUJÚ.
FRONHA: ASO IRÒRÍ.
TOALHA: ASO ÌNURA.
GARFO: AMÚGA / ÀGÚNJE / SÍBÍ ELÉGÀ.
TORNEIRA: ÈRO.
GELADEIRA: FÍRÍJÍ / KÍ O LÈ TÚTÙ.
TRAVESSA: ÀWO FIFÈ NLA.
LAMPIÃO: ÀTÙPÀ / FÌTÍLÀ.
TRAVESSEIRO: ÌRÒRÍ / ÌGBÈRI (almofada).
LÁPIS: OHUN ÌKÒWÉ.
VASO SANITÁRIO: ILÉ ÌGBÉ ALAWO.
LENÇOL: ASO ÌBUSÙN.
VASSOURA: ÌGBÁLÈ.
LIQUIDIFICADOR: ÈRO ILOTA KÉKERÉ
VENTILADOR: ABÈBÈ ONINA.
LOÇÃO: ÒRÓRÓ ÌPARA (perfume).
XII. ÀWON ASO – VESTUÁRIOS
ANÁGUA: YÈRÌ.
GUARDA-CHUVA: AGBÒJÒ.
BENGALA: ÒPÁ / ÒPÁ / ÌLILÈ.
GUARDA-SOL: AGBÕRUN.
BLUSA: EWÙ ÀWÒLÉKÈ.
MAIÔ: ASO IWE LOKUN.
BOTAS: BÀTÀ GÍGÙN.
MEIAS: ÌBOSÈ.
CALÇAS: SÒKÒTÒ GÍGÙN.
ÓCULOS: AWÓ OJÚ / ÌWOJÚ.
CALCINHA: PÁTÁ OBÌNRIN.
PALETÓ: ASO ÌLÉKÈ / KÓÒTU.
CALÇOLÃO: PÁTÁNLÁ.
PIJAMA: ASO ÌWÒSÙN.
CAMISA: ÈWÙ.
ROBE: ASO ÌWÒSÙN OBÌNRIN.
CHAPÉU: ÀKÉTÉ (feminino).
SAIA: EWU OBÌNRIN / ÌRÓ ASO.
CHAPÉU: FÌLA.
SANDÁLIAS: SÁLUBÀTA OBÌNRIN.
CHINELOS: SÁLÙBÀTA.
SAPATO: BÀTÀ.
CINTO: ÌGBÀJÀ / ÒJÁ-ÌGBÀNÚ.
SUTIÃ: ÌRÓYÀN.
COLETE: ÈWÙ KÚKÚRÚ.
TAJE A RIGOR: ASO ÀRÍYÁ.
COMBINAÇÃO: ÀGBÉRO.
VESTIDO LONGO: ÈWÙ GÍGÙN.
CUECAS: PÁTÁ OKÙNRIN.
VESTIDO: ASO WÍWÒ / KABA.
XIII. ÌSOWO – COMÉRCIO
ALFÂNDEGA: OKÚBODÈ / ILÉ-BODÈ.
DEVEDOR: ONÍGBÈSÈ.
ANÚNCIO: IRÒHIN.
DIREITOS: OHUN TENI / ÒFIN.
ARMAZÉM: ILÉ ÌKÓ OJÀ PAMO SÍ / ÀKÁ.
DÍVIDA: GBÈSE.
BANCO: ILÉ ÌFOWÓ PAMO / ILÉ OWO.
EMPREGO: ISÉ.
BARATO: ÀIHAN / ÒPÒ.
EMPREGADO: ÒSÌSÉ.
BOLSA: AKALAMBÌ / ÀPO
EMPRÉSTIMO: OWO TI A YÁ.
CHEQUE: ÌWÉ IPASIPÃRO OWO.
ENDEREÇO: BÁ SÒRÒ / IBÙGRÉ.
CLIENTE: ONÍBARÀ / ALÀBARÀ.
EMISSÁRIO: ONÍSE.
COMÉRCIO: ISÒWÓ / OJÀ TÍTÀ.
FRAUDE: ÌYÀNJE / AYÉDÈRÚ.
COMPRADOR: OLÙRAJA / ÒRÀ.
FRETE: ERÙ OKÒ.
COMPRAR: RÀ / RÀ OJÀ.
FUNCIONÁRIO: ÒSISÉ.
CONTABILIDADE: OWO SÍSÍRÒ.
INFORMAÇÃO: ÌWÍFUN.
CRÉDITO: LÀWÌN.
INTERESSE: ANFANI / IDÙNMÓ.
CUSTO: IYE.
ISENÇÃO: ÀKÉJÚ.
DÉBITO: GBÀ LÀWÌN.
LUCRO: ÌJÈRÈ.
DESPESA: ÌNÁWO.
PRESTAÇÃO: ÀDÁSAN.
XIV. ÀWON ÀIGBÓFO – PROFISSÕES
ADVOGADO: AGBEJÓRÒ / AMÒFIN.
ENFERMEIRO: OLÙTO / ALÁGBÀTÓ.
ADMINISTRADOR: ALÁKÒÓSO.
ENGENHEIRO: ELÉRO.
ALFAIATE: AGÚNÀ/ARÁNSO/ALÁGBÀRÁN.
FÍSICO: ONÍSÈGÚN.
ARQUITETO: ÒGÁ ILÉ KÍKÓ.
FOTÓGRAFO: ONI RÓTÒ / ONÍFÓTÒ.
ATOR: ÒSÌRÉ.
JURISTA: AMÒFIN.
ATRIZ: ÒSÌRÉ OBÌNRIN.
MÉDICO: ONÍSÈGÙN ÒYÌNBÓ / ELÉGBÓGI
CABELEIREIRO: ONÍDÌRI / ONÍFÁRUN.
MENSAGEIRO: ÒJÍSÉ / ONÍSE.
CARPINTEIRO: AFÁGI / GBÉNÁGBÉNÀ.
OPERÁRIO: ÒSÌSÉ / ALÁGBÀSE.
CIRURGIÃO: ONÍSE ABE.
PROFESSOR: OLUKO / OLÙKÓNI.
COZINHEIRO: ALÁSÈ.
PROMESSA: ÈJÉ / OPA.
DENTISTA: ONÍSÈGÙN-EHÍN.
XV. ÀWON ELÒMÍRÀN ÒRÒ – OUTRAS PALAVRAS
ARITMÉTICA: ÌSIRÒ.
JORNALISMO: ÈKÓ NÍPA ÌRÒHÌN.
AGÊNCIA BANCÁRIA: ILÉ-ÌFOWÓPAMÓSÍ.
LANTERNA: ÀTÙPÀ.
AGÊNCIA DOS CORREIOS: ILÉ-ÌFÌWERÁNSE.
LÍNGUAS ESTRANGEIRAS: ÈDÈ ÀJÒJÌ.
AMERICANO: OMO ÌLÚ AMÉRÍKÀ.
LINGÜÍSTICA: LÍNGUÍSÍÌKÌ.
AULA/EDUCAÇÃO: ÈKO.
LITERATURA: LÍTÍRÉSÒ.
AVIÃO: OKÒ ÒFURUFÚ.
LIVRARIA: ILÉ-ÌTÀWÉ.
BIBLIOTECA: ILÉ-IKAWE.
LOTERIA: TETÉ.
BIOLOGIA: BÀÓLÓJÌ.
MÁQUINA FOTOGRÁFICA: KÁMERÀ.
BOLA: BÓÒLU / ÌSU.
MATEMÁTICA: MATIMATÍÍKÌ.
CAPITAL DA NIGÉRIA: ÀBÙJÁ.
METRÔ: OKÒ ABE ILÈ.
CIÊNCIA: SÁYÉNSÌ.
MOEDA NIGERIANA: NÁÍRÀ.
CIÊNCIAS POLÍTICAS: ÈKÓ NÍPA ÌSÈLÚ.
MOTOCICLETA: ALÙPÙPÙ.
DEPARTAMENTO: DIPÁTÍMÉNTÌ.
NAVIO: OKÒ OKUN .
DICIONÁRIO: ÌWÉ ATÚMÒ ÈDÈ.
NIGÉRIA: NÀÌJÍRÍYÀ.
ECONOMIA: ÈKÓ ÒRÒ AJÉ.
POLÍTICO: ÒSÈLÚ.
EDUCAÇÃO FORMAL: ÈKÓ ILÉ-ÌWÉ.
PORTUGUÊS: ÈDÈ POTOGI.
ESCOLA POLITÉCNICA: ILÉ-EKIO
GBOGBONSE.
PRIMEIRO ANDAR: ÒKÈ KÍNÍ.
ESCOLA: ILÉ-ÈKÓ.
PSICÓLOGO: SAIKÓLÓJÌ.
EXAME FINAL: ÌDÁNWÒ ÀSEPARÍ.
QUÍMICA: KÉMÍSÍRÌ.
FÉRIAS: ÀKÓKÒ ISIMI LÉHÌN ISÉ.
REINO / GOVERNO: ÌJOBÁ.
FILOSOFIA: FILÓSÓFÌ.
SACRIFÍCIO, IMOLAÇÃO: RÚBO.
FÍSICA: FÍSÍÌSÌ.
SALA DE REFEIÇÕES: ILE-OÚNJE .
FRANCÊS: ÈDÈ FARANSE.
SOBRADO: ILÉ-OLÓKÈ MÉJI.
GEOGRAFIA: ÈKÓ NIPA ÀIYÉ.
SOCIOLOGIA: SOSIÓLÓJÌ.
GEOGRAFIA: JÍÓGÍRÁFÌ.
TREM: OKÒ IRIN .
HAUSÁ: ÈDÈ HAUSA.
VIDA UNIVERSITÁRIA: ÌGBÉ-ÀIYÉ NI UNIFÁSÍTÌ.
HISTÓRIA: ÈKÓ ÌTÀN.
ZOOLOGIA: SÙÓLÓJÌ.
ÍBÒ: ÈDÈ ÍBÒ.
XVI. ÒRÒ SÌSO – CONVERSAÇÃO
1. KI NÍ ORÚKO RÈ? ORÚKO MI NÍ...
Qual é seu nome? Meu nome é...
2. ÌWO NKÓ ÈDÈ YORÙBÁ? ÈMI NKÓ PÈLÚ.
Você está estudando a língua iorubá? Eu estou estudando também.
3. KI NÍ ORÚKO ÀDÚGBÒ RÈ? SANTO ANTONIO NÍ.
Qual é o nome do seu bairro? É Santo Antonio.
4. NIBO ÌWO NGBÉ? ÈMI NGBÉ NI ÒNA GBÒÒRÒ __________NÓMBÀ ________
ÀDÚGBÒ ________ NI ÌLÚ ITABUNA.
Onde você está morando? Eu estou morando na Rua_____________________, Número______ Bairro: _____________ na cidade de Itabuna.
5. ORÚKO OLÚKO MI NÍ GENIVALDO TAÍWÒ.
O nome do meu professor é Genivaldo Taíwò.
6. ÈMI FÉ JE BUREDÌ. NI ÒLA ÈMI YIÓ JE IRESI.
Eu quero comer pão. Amanhã eu comerei arroz.
7. BÁWO NÍ KILÁÀSÌ RE? WON NLO DÁADÁA.
Como está sua classe? Eles estão indo bem.
8. ÈMI ÀTI ÌWO NGBÉ NI ITABUNA.
Eu e vocês estamos morando em Itabuna.
9. SE ADÉ FÉ ILÉ KAN.
Adé quer uma casa?
10. BÉÈ NÍ, ADÉ FÉ ILÉ KAN.
Sim, Adé quer uma casa.
11. MO FERAN BÀBÁ MI.
Eu gosto de meu pai.
12. MO JE AKÉKÒ.
Eu sou aluno.
13. ILÉ MI DÁRADÁRA NI.
Minha casa é muito bonita.
14. ÈMI KÒ FÉRÀN LÀTI OLÓGBÒ.
Eu não gosto de gato..
15. ÌYÁ MI SÈ DÁRADÁRA .
Minha mãe cozinha muito bem.
16. OKÙNRIN YI NÍ OWÓ PÚPÒ.
Este homem tem muito dinheiro.
17. MO NÍ ÌWÉ MÉTA.
Eu tenho três livros.
18. ÀÁGO-OWO MI NÍ OWÓ MÉJÌ.
Meu relógio de pulso tem dois ponteiros.
19. ÒPOLO NÁÀ FÒDÁ PÚPÒ.
O sapo pula muito.
20. OMODE LO LÀ IGI.
Menino vai rachar lenha.
21. MO MU OMI-DÚDU NI IFE.
Eu bebo café na xícara.
22. OLÚFÉMI FÉ LO SI ILÉ ORE RÈ.
Olúfémi quer ir para casa da amiga dela.
23. ÌWO YIÓ LO SI NÀÌJÍRÍYÀ.
Você irá para a Nigéria.
24. KÀYÒDÉ KÒ FÉRÀN ÒBÚKO.
Kàyòdé não gosta de bode.
25. MO NLO SI OJÀ.
Eu estou indo para o mercado.
26. ADÍÈ KAN NÍ OMO-ADÍÈ PÚPÒ.
Uma galinha tem muitos pintinhos.
27. MO JOKO NI ÀGA MI.
Eu sento na minha cadeira.
28. FÚN MI OMI DÍÈ.
Dê para mim um copo d´água.
29. ÌTAN NÀÌJÍRÍYÀ NÍ ÒWE PÚPÒ.
A história da Nigéria tem muitos provérbios.
30. MO BÈ ÌBÙKÚN FÚN ÌYÁLÒRÌSÀ MI.
Eu pedi a bênção para minha ialorixá.
31. ÒÒRUN NÍ DÁRA JÚKI ÒSUPÁ.
O sol é mais bonito que a lua.
32. MO MÚ OMI TÚTÙ.
Eu bebi água fria.
33. TA NÍ DÀDA? DÀDA JÉ ÒRÉ DELÉ.
Quem é Dàda? Dàda é amiga de Delé.
34. JÒWÓ, LO RÀ BUREDÌ ÀTI ÀKARÀ FÚN MI.
Por favor, vá comprar pão e acarajé para mim.
35. MO FÉ IBÙKÚN RE BÀBÁ MI.
Eu quero sua bênção meu pai.
36. NI ORÚKO OLORUN MO BÙKÚN Ó.
Em nome de Deus eu abençôo você.
37. MO NÍ ARO.
Eu tenho tristeza.
38. MO NÍ AYÒ.
Eu tenho alegria.
39. MO GBÀGBÓ NI OLORÚN.
Eu creio em Deus.
40. MO JÉ OMORÌSÀ KAN.
Eu sou um filho de Orixá.
41. MO NKÍ ÒRÌSÀNLÁ NÁÀ.
Eu cumprimento o Grande Orixá.
ÌPARÍ (FIM)
Iso Yorùbá-Conversação Yorubá
.
.ILÉ ÀSE ÌJOBÁ T’ ÒSÙMÀRÈ-YEWÀ
(EGBÉ IPAMÓ ÈDÈ YORÙBÁ NI BASÌÍ)
BÀBÁLÒRÌSÀ: AYDÁN BÒRÒJY. OLÙKÓ: GENIVALDO TAÍWÒ.
.
.
AKÉKÒ: ________________________ÒJÓ:___________
ÈKÓ KÉJÌ – SEGUNDA LIÇÃO
ÌSO YORÙBÁ - CONVERSAÇÃO YORÙBÁ
I. ÀWON ÒJÓ ÒSÈ – DIAS DA SEMANA
Os dias da semana, nas terras Yorùbá, têm os seus nomes relacionados com os acontecimentos que podem ocorrer durante as várias fases de vida do ser humano ou fatos culturais relacionados a eles. Assim:
Segunda-feira: ÒJÓ AJÉ (Dia do Dinheiro) é também chamado de ÒJÓ KÉJÌ ÒSÈ (Segundo Dia da Semana). É tido como um dia propício à realização de negócios, estabelecimento de empresas, etc.
Terça-feira: ÒJÓ ÌSEGUN (Dia da Conquista e Vitória), também chamado de ÒJÓ KÉTA ÒSÈ (Terceiro Dia da Semana). É a época própria para início de viagens e aventuras.
Quarta-feira: ÒJÓ RIRÚ ou OJORÚ, também chamado de ÒJÓ KÉRIN ÒSÈ (Quarto Dia da Semana). É um dia inadequado para aventuras.
Quinta-feira: OJOBO ou ÀSESEDAIYE (Dia da Criação) é também chamado de ÒJÓ KÁRUN ÒSÈ (Quinto Dia da Semana). É considerado como o dia da criação e de importantes ações da vida, como casamento ou assentamento das fundações de uma construção. Devem ser realizados neste dia.
Sexta-feira: ÒJÓ ETÌ (Dia da Dificuldade, Fracasso e etc.), também chamado de ÒJÓ KÉFÀ ÒSÈ (Sexto Dia da Semana). É tido como o dia infeliz e difícil. Viajantes evitam partir para importantes viagens em uma sexta-feira porque acredita-se que alguns deles não voltam, ou não voltarão todos.
Sábado: ÒJÒ ÀBAMÉTA (Dia das Três Resoluções), também chamado de ÒJÓ ÌPÁRÍ ÒSÈ (Dia do Acabamento, Fim ou Conclusão da Semana) ou ÒJÓ KEJÈ ÒSÈ (Sétimo Dia da Semana). É considerado um dia impróprio para partidas e para outros importantes empreendimentos.
Domingo: ÒJÓ ÀÌKÚ (Dia da Imortalidade), também chamado de ÒJÓ ÒSÈ (Dia de Folga). Casamentos e outros ritos sagrados são executados neste dia. ÒJÓ ÀÌKÚ quer dizer dia sem morte.
II. ÀWON OSÙ TI ODÚN – MESES DO ANO
NA FORMA TRADICIONAL
NA FORMA CONTEMPORÂNEA
OSÙ SÈRÉ: Janeiro
OSÙ KÍNÍ ODÚN
OSÙ ÈRÈLÈ: Fevereiro
OSÙ KÉJÌ ODÚN = Èjìdún
OSÙ ERÉNÀN: Março
OSÙ KÉTÀ ODÚN = Ètàdún
OSÙ IGBE: Abril
OSÙ KÉRIN ODÚN = Èrìndún
OSÙ ÈBÌBÌ: Maio
OSÙ KÁRÙN ODÚN = Àrùndún
OSÙ ÒKÚDU: Junho
OSÙ KÉFÀ ODÚN = Èfàdún
OSÙ AGEMON: Julho
OSÙ KÉJE ODÚN = Èjedún
OSÙ ÒGÚN: Agosto
OSÙ KÉJO ODÚN = Èjodún
OSÙ ÒWÉWE: Setembro
OSÙ KÉSÀNÁN ODÚN = Èsàndún
OSÙ ÒWÀRÀ: Outubro
OSÙ MÉWÀ ODÚN = Èwadún
OSÙ BÉLÚ: Novembro
OSU KOKÒNLÁ ODÚN = Òkolàdún
OSÙ ÒPE: Dezembro
OSÙ KÉJÌLÁ ODÚN = Èjilàdún
III. ÀWON OHUN PÀTÀKÌ ÀILÉ – PONTOS CARDEAIS
ARIWÁ / ÃRIWÁ: Norte
ÌLÀ ÒÓRÙN: Leste (Oriente)
GÙSÙ: Sul
ÌWÓ ÕRUN: Oeste (Ocidente)
ÌTÓNI – ORIENTAÇÃO
L´ÒSÍ – LÓSÌ – Ni APÁ ÒSÌ: À ESQUERDA.
NI ÀÁRÍN – LÁÀÁRÍN – LÁÃRIN: NO MEIO.
NI IBÍ – NÍBÍ: AQUI. NI ÈHÌN – LÉHÌN: ATRÁS.
NI EGBÉ – LÉGBÉ – L´EGBÉ: AO LADO. NI ÒHÚN – L´ÒHÚN – LÓHÚN: ALÍ.
NI IBÈ – NÍBÈ: LÁ. SÍBÈ: PARA LÁ NI ÒTÚN – L´ÒTÚN: À DIREITA.
NÍWÁJÚ: EM FRENTE.
IV. ÀWON ÌGBÀ TI ODÚN – ESTAÇÕES DO ANO
PRIMAVERA
ÌGBÀ RURU EWÉ (Estação do Odor das Folhas)
VERÃO
ÌGBÀ ÈRÙN (Estação da Seca)
OUTONO
ÌGBÀ ÌKÓRÈ (Estação da Colheita)
INVERNO
ÌGBÀ ÒTÚTÙ (Estação Fria)
V. ÀWON ÀWO – CORES
Os nomes das cores no idioma Yorùbá procuravam estabelecer uma semelhança com as várias coisas que nos são comuns. Quando se queria dizer “verde”, dizia-se “cor de folha”. Se a referência era o azul, falava-se “cor do céu”; se se desejava falar do “vermelho”, pronunciava-se “cor de sangue” e assim por diante.
Após alguns anos de colonização britânica, alguns vocábulos foram introduzidos no idioma, geralmente como corruptela das palavras inglesas e surgiram: bulú (blue) – azul e ginrinbi (green) – verde. Vejamos agora os nomes tradicionais das cores e depois as adaptações surgidas no correr do tempo.
AMARELO
PÙPÁ RÚSÚRÚSÚ; YELO, ÌYEYÈ (ameixa amarela azeda).
AZUL
ÀWO OJÚ ÒRUN (cor do céu); JELU, ARÓ, BÚLÚ.
AMARELO PÁLIDO
FÚWÓ, FÚWÓFÚWÓ.
AZUL CLARO
OFÉFÉ, ÀYINRÍN. ROXO (purpúreo): ELÉSÈ, ÀLUKO.
CINZENTO (pardo)
ÀWO ERÚ (cor de cinza); ELÉRÚ, OLOYE.
ESCARLATE
ÒDÓDÓ. ESCURO: SÍSU.
BRANCO
FUNFUN. PRETO: DÚ, DÚDÚ.
LARANJA
AWO ÒRÓMBO, ÀWO OSÀN (cor de laranja).
MARROM (castanho)
PÁKÓ, PONRÚSÚRÚSÚ, PONROKIROKI.
VERDE
ÀWO EWÉ (cor de folha) ÀWO EWÉKO (cor de planta; GINRINNI.
VERMELHO
ÀWO PÙPÁ, PÙPÁ BNI ÈJÈ (vermelho como sangue); YANKAN.
VI. ÀWON NOMBA – NUMERAIS
A numeração, em Yorùbá, tem base decimal, todavia, na composição dos nomes dos números foram usados os múltiplos de vinte. Vamos conhecer, inicialmente, os nomes dos algarismos em Yorùbá. Memorize-os!
OKAN / ENI = 1
ÉFÀ = 6
ÉJÌ = 2
ÉJE = 7
ÉTA = 3
ÉJO = 8
ÉRIN = 4
ÉSAN = 9
ÁRUN = 5
ODO = 0
Os números até 15, e os números 20 e 30, como em português, têm nomes diferentes: 10 = MÉWA; 11 = OKAN NLÁ (ÓKÀNLÁ), 12 = ÉJI NLÁ (ÉJÌLÁ), 13 = ÉTÀ NLÁ (ÉTÀLÁ), 14 = ÉRÌN NLÁ (ÉRÌNLÁ), 15 = ÈÈDÓGÚN; 20 = OGÚN; 30 = OGBÒN.
Vejamos a regra de formação dos demais numerais:
16 = erin (quatro) dìn (menos) ní (verbo ter) ogún (vinte): ERINDÌNLÓGÚN. Observe que todas as vezes que a palavra NÍ (ter) antecede uma outra palavra começada por vogal diferente de “I” ou “NI” é substituída pela letra “L”.
17: ÉTADÌNLÓGÚN
24: ÉRÌNLELÓGÚN
18: ÉJÌDÌNLÓGÚN
25: ÁRÙNDÌNLÓGBÒN**
19: OKÀNDÌNLÓGÚN
26: ÉRÌNDÌNLÓGBÒN
20: OGÚN
27: ÉTÀDÌNLÓGBÒN
21: OKÀNLÉLÓGÚN*
28: ÉJÌDÌNLÓGBÒN
22: ÉJÌLELÓGÚN
29: OKÀNDÌNLÓGBÒN
23: ÉTALELÓGÚN
30: ÒGBÒN
* 1 = OKÀN; LE: MAIS; NÍ (TER) = L; OGÚN = 20.
** = ÀRUN (5); DÌN (MENOS); NÍ (TER) = L; ÓGBÒN = 30.
VII. ÀWON AGOGO – ÀÁGO – ÃGO – HORAS
Para perguntarmos as horas em Yorùbá é necessário que aprendamos algumas palavras: WÁKÀTÍ = hora (quando não especificamos a quantidade delas); AGOGO = hora (quando mostramos a quantidade delas); ÀÁGO = hora (todas as vezes que uma palavra yorùbá é feita com uma vogal “A” seguida de sílaba repetida “GO” “GO”, podemos transformá-la em outra palavra com a vogal agora repetida “ÀÁ“ e a sílaba simples “GO”. Portanto, AGOGO = ÀÁGO. ÌSÉJÚ = minuto; OWÓ = ponteiro; KU = falta menos; KOJA = passa; ÓRU = madrugada; ÀÁRÒ = manhã; ÒSÁN = tarde; ÌRÒLE = tardinha; ALÉ = noite; ÀÀBÒ = meia.
Devemos conhecer também os números até 29. Os minutos, em Yorùbá, são contados a mais da hora até aos 29 minutos. Aí entra ÀBÒ indicando a hora e meia. Daí em diante passamos os minutos da hora imediatamente superior, começando de 29 até chegarmos a um e dizemos então a próxima hora.
VIII. ÒRÒ SÍSO AGOGO – CONVERSAÇÃO REFERENTE ÀS HORAS
1. KÍ NI ÀÁGO WÍ? – Que horas são?
2. AGOGO MÈLÒÓ NI? – Quantas horas são?
3. ÀÁGO NÍ OWÓ MÉJÌU – O relógio tem dois ponteiros (mãos).
4. OWÓ KÉKERÉ NKA ÌSÉJÚ – O ponteiro pequeno conta os minutos.
5. OWÓ NLÁ NKA WÁKÀTÍ – O ponteiro grande conta as horas.
6. ÀÁGO MÉJÌ KOJÁ ÌSÉJÚ MÉJÌDÍNLÓGÚN – Duas horas e dezoito minutos.
7. ÀÁGO KAN ÀBÒ NÍ Ó LÙ – Uma e meia horas acabou de bater.
8. ÀÁGO MÉRIN KU ÌSÉJÚ MÁRUN – Quatro horas menos cinco minutos.
9. ÀÁGO META ÒSAN – Três horas da tarde.
10. ÀÁGO MÉJÌLÁ ÒRU – Doze horas da madrugada (meia noite).
11. ÀÁGO MÉWA KÙ ÌSÉJÚ MÈÉDÓGÚN – Dez horas menos quinze minutos.
12. ÀÁGO MÉWA KOJÁ ÌSÉJÚ MÉRINDÌNLÓGBÒN – Dez horas e vinte seis minutos.
IX. ÀWON ORÚKO YORÙBÁ – NOMES IORUBÁ
Todos os nomes em Yorùbá têm uma significação, exceto nos casos quando o significado tenha sido extraviado. As crianças recebem nomes de acordo com fatores semelhantes, como:
a) a circunstância do seu nascimento, inclusive o dia da semana, quando o nascimento ocorreu;
b) a divindade que a família venera;
c) a situação social e política da família.
Veja agora alguns exemplos de nomes yorùbá:
ÀWON ORÚKO OKÙNRIN (nomes de homens)
Adéyemo - Uma coroa convém ao garoto
Ade = coroa - èye = mérito, merecimento - omo = filho
Kólàdé - Trouxe honra para a casa
Kó = construir - olá = honra - dé = chegar
Kàyòdé Trouxe o prazer, a alegria
Ka + enumerar - ayò = prazer, alegria - dé = chegar
Olúwolé - Deus entrou na casa
Olú = Deus - wo = entrar, penetrar - ilé = casa
Fálolá - Ifá está honrado
Fá = Ifá - ní = ser, estar - olá = honra
Olúségun - Deus ganhou a luta
Olú = Deus - segun = ganhar, vencer a luta
Ayòdèjì - O prazer chegou para os dois
Ayò = alegria dé = chegar - méjì = dois
Obáfémi - Xangô me quer
Oba = rei, Xangô fé = querer - mi = me
Olúsànyà - Deus compensou o sofrimento
Olú = Deus sàn = pagar, recompensar ìyà = sofrimento
Akinbíyì Nasceu este homem valente
Akín = intrepidez - bi = nascer - yi = este
Adélékè - A coroa triunfal
Adé = coroa - lékè = proeminente, triunfal
Bàbátúndé - O pai voltou novamente
Bàbá = pai - tún = novamente - dé = chegar
ÀWON ORÚKO OBÌNRIN (nomes de mulheres)
Olúkémi - Deus me favorece
Olú = Deus - ké = favorecer - mi = me
Yátúndé - A mãe retornou
Ìyá = mãe - tún = novamente - dé = chegar
Àbíké - Nascida para acariciar
Abi = nascido - ké = acariciar
Olúrèmílékún Seu Deus me completa
Olú rè = Seu Deus - mi = me lékún = completo
Abósèdé - Nascido num Domingo
Abi = nascido - òsè = domingo - dé = chegar
Fóláké - Saciada de honras
Fi = com - olá = honra - ké = favorecido
Èbùnolú - Dádiva de Deus
Èbùn = presente - Olù = Deus
Adéolá - Coroa de honra
Adé = coroa olá = honra
Tèmítópé - Meu é o respeitável elogio.
Tèmí = meu - to =dirigir - opé = gratidão
Títílayó - Alegria para sempre
Títí = ni = em - ayó = alegria
continuamente, sempre.
ÀWON ORÚKO OKÙNRIN TÀBÍ OBÌNRIN (nomes para homens ou mulheres)
Olúfémi - Deus me quer
Olú = Deus - fé = querer - mi = me
Olúsèyí - Deus fez este
Olú = Deus - sé = fazer - yi = este
Olúbùnmi - Deus me deu
Olú = Deus - èbùn = presente - mi = me
Táiwò - Veio provar o mundo (1º gêmeo)
Kéhìndé - Os ilustres vêm depois (2º gêmeo)
Kéhìn = depois - dé = chegar
Ìdòwú - Criança nascida depois de gêmeos.
Ìgè - Criança nascida com os pés para frente.
Olútóyìn - Deus é merecedor de elogio
Olú = Deus - to = bastante - yin = elogio, louvor
Folàrìn Conduziu-se com honra
Fi = com - olá = honra - rìn = andar, viajar
Ayòdélé - A alegria chegou para a casa
Ayò = alegria - dé = chegar - ilé = casa
Todo nome Yorùbá possui características e significação próprias, cuja relação está associada a acontecimentos sociais, tradições e crenças religiosas do povo Yorùbá. O nome de uma pessoa, título conferido a uma divindade representam a abreviação de uma sentença que exprime uma história sobre as circunstâncias do nascimento de uma criança, a situação dos pais ou da família quando a criança nasceu, um evento marcante na cidade ou fatos relacionados aos itans e tradições. Numa pessoa, o nome representa caráter e a essência da personalidade.
Exemplificando: o nome TAÌWÒ é uma abreviação da frase ENITÍ Ó WÁ TÓ ÀIYÉ WÒ (ENI = aquele; TÍ = que; qual; cujo; Ó = partícula indicadora de futuro; WÁ = verbo vir; TÓ = suficiente; bastante; ÀIYÉ: mundo; existência; WÒ: olhar, ver; experimentar).
Tradução: “Aquele que veio experimentar o mundo.”
ÌPARÍ (FIM)
.ILÉ ÀSE ÌJOBÁ T’ ÒSÙMÀRÈ-YEWÀ
(EGBÉ IPAMÓ ÈDÈ YORÙBÁ NI BASÌÍ)
BÀBÁLÒRÌSÀ: AYDÁN BÒRÒJY. OLÙKÓ: GENIVALDO TAÍWÒ.
.
.
AKÉKÒ: ________________________ÒJÓ:___________
ÈKÓ KÉJÌ – SEGUNDA LIÇÃO
ÌSO YORÙBÁ - CONVERSAÇÃO YORÙBÁ
I. ÀWON ÒJÓ ÒSÈ – DIAS DA SEMANA
Os dias da semana, nas terras Yorùbá, têm os seus nomes relacionados com os acontecimentos que podem ocorrer durante as várias fases de vida do ser humano ou fatos culturais relacionados a eles. Assim:
Segunda-feira: ÒJÓ AJÉ (Dia do Dinheiro) é também chamado de ÒJÓ KÉJÌ ÒSÈ (Segundo Dia da Semana). É tido como um dia propício à realização de negócios, estabelecimento de empresas, etc.
Terça-feira: ÒJÓ ÌSEGUN (Dia da Conquista e Vitória), também chamado de ÒJÓ KÉTA ÒSÈ (Terceiro Dia da Semana). É a época própria para início de viagens e aventuras.
Quarta-feira: ÒJÓ RIRÚ ou OJORÚ, também chamado de ÒJÓ KÉRIN ÒSÈ (Quarto Dia da Semana). É um dia inadequado para aventuras.
Quinta-feira: OJOBO ou ÀSESEDAIYE (Dia da Criação) é também chamado de ÒJÓ KÁRUN ÒSÈ (Quinto Dia da Semana). É considerado como o dia da criação e de importantes ações da vida, como casamento ou assentamento das fundações de uma construção. Devem ser realizados neste dia.
Sexta-feira: ÒJÓ ETÌ (Dia da Dificuldade, Fracasso e etc.), também chamado de ÒJÓ KÉFÀ ÒSÈ (Sexto Dia da Semana). É tido como o dia infeliz e difícil. Viajantes evitam partir para importantes viagens em uma sexta-feira porque acredita-se que alguns deles não voltam, ou não voltarão todos.
Sábado: ÒJÒ ÀBAMÉTA (Dia das Três Resoluções), também chamado de ÒJÓ ÌPÁRÍ ÒSÈ (Dia do Acabamento, Fim ou Conclusão da Semana) ou ÒJÓ KEJÈ ÒSÈ (Sétimo Dia da Semana). É considerado um dia impróprio para partidas e para outros importantes empreendimentos.
Domingo: ÒJÓ ÀÌKÚ (Dia da Imortalidade), também chamado de ÒJÓ ÒSÈ (Dia de Folga). Casamentos e outros ritos sagrados são executados neste dia. ÒJÓ ÀÌKÚ quer dizer dia sem morte.
II. ÀWON OSÙ TI ODÚN – MESES DO ANO
NA FORMA TRADICIONAL
NA FORMA CONTEMPORÂNEA
OSÙ SÈRÉ: Janeiro
OSÙ KÍNÍ ODÚN
OSÙ ÈRÈLÈ: Fevereiro
OSÙ KÉJÌ ODÚN = Èjìdún
OSÙ ERÉNÀN: Março
OSÙ KÉTÀ ODÚN = Ètàdún
OSÙ IGBE: Abril
OSÙ KÉRIN ODÚN = Èrìndún
OSÙ ÈBÌBÌ: Maio
OSÙ KÁRÙN ODÚN = Àrùndún
OSÙ ÒKÚDU: Junho
OSÙ KÉFÀ ODÚN = Èfàdún
OSÙ AGEMON: Julho
OSÙ KÉJE ODÚN = Èjedún
OSÙ ÒGÚN: Agosto
OSÙ KÉJO ODÚN = Èjodún
OSÙ ÒWÉWE: Setembro
OSÙ KÉSÀNÁN ODÚN = Èsàndún
OSÙ ÒWÀRÀ: Outubro
OSÙ MÉWÀ ODÚN = Èwadún
OSÙ BÉLÚ: Novembro
OSU KOKÒNLÁ ODÚN = Òkolàdún
OSÙ ÒPE: Dezembro
OSÙ KÉJÌLÁ ODÚN = Èjilàdún
III. ÀWON OHUN PÀTÀKÌ ÀILÉ – PONTOS CARDEAIS
ARIWÁ / ÃRIWÁ: Norte
ÌLÀ ÒÓRÙN: Leste (Oriente)
GÙSÙ: Sul
ÌWÓ ÕRUN: Oeste (Ocidente)
ÌTÓNI – ORIENTAÇÃO
L´ÒSÍ – LÓSÌ – Ni APÁ ÒSÌ: À ESQUERDA.
NI ÀÁRÍN – LÁÀÁRÍN – LÁÃRIN: NO MEIO.
NI IBÍ – NÍBÍ: AQUI. NI ÈHÌN – LÉHÌN: ATRÁS.
NI EGBÉ – LÉGBÉ – L´EGBÉ: AO LADO. NI ÒHÚN – L´ÒHÚN – LÓHÚN: ALÍ.
NI IBÈ – NÍBÈ: LÁ. SÍBÈ: PARA LÁ NI ÒTÚN – L´ÒTÚN: À DIREITA.
NÍWÁJÚ: EM FRENTE.
IV. ÀWON ÌGBÀ TI ODÚN – ESTAÇÕES DO ANO
PRIMAVERA
ÌGBÀ RURU EWÉ (Estação do Odor das Folhas)
VERÃO
ÌGBÀ ÈRÙN (Estação da Seca)
OUTONO
ÌGBÀ ÌKÓRÈ (Estação da Colheita)
INVERNO
ÌGBÀ ÒTÚTÙ (Estação Fria)
V. ÀWON ÀWO – CORES
Os nomes das cores no idioma Yorùbá procuravam estabelecer uma semelhança com as várias coisas que nos são comuns. Quando se queria dizer “verde”, dizia-se “cor de folha”. Se a referência era o azul, falava-se “cor do céu”; se se desejava falar do “vermelho”, pronunciava-se “cor de sangue” e assim por diante.
Após alguns anos de colonização britânica, alguns vocábulos foram introduzidos no idioma, geralmente como corruptela das palavras inglesas e surgiram: bulú (blue) – azul e ginrinbi (green) – verde. Vejamos agora os nomes tradicionais das cores e depois as adaptações surgidas no correr do tempo.
AMARELO
PÙPÁ RÚSÚRÚSÚ; YELO, ÌYEYÈ (ameixa amarela azeda).
AZUL
ÀWO OJÚ ÒRUN (cor do céu); JELU, ARÓ, BÚLÚ.
AMARELO PÁLIDO
FÚWÓ, FÚWÓFÚWÓ.
AZUL CLARO
OFÉFÉ, ÀYINRÍN. ROXO (purpúreo): ELÉSÈ, ÀLUKO.
CINZENTO (pardo)
ÀWO ERÚ (cor de cinza); ELÉRÚ, OLOYE.
ESCARLATE
ÒDÓDÓ. ESCURO: SÍSU.
BRANCO
FUNFUN. PRETO: DÚ, DÚDÚ.
LARANJA
AWO ÒRÓMBO, ÀWO OSÀN (cor de laranja).
MARROM (castanho)
PÁKÓ, PONRÚSÚRÚSÚ, PONROKIROKI.
VERDE
ÀWO EWÉ (cor de folha) ÀWO EWÉKO (cor de planta; GINRINNI.
VERMELHO
ÀWO PÙPÁ, PÙPÁ BNI ÈJÈ (vermelho como sangue); YANKAN.
VI. ÀWON NOMBA – NUMERAIS
A numeração, em Yorùbá, tem base decimal, todavia, na composição dos nomes dos números foram usados os múltiplos de vinte. Vamos conhecer, inicialmente, os nomes dos algarismos em Yorùbá. Memorize-os!
OKAN / ENI = 1
ÉFÀ = 6
ÉJÌ = 2
ÉJE = 7
ÉTA = 3
ÉJO = 8
ÉRIN = 4
ÉSAN = 9
ÁRUN = 5
ODO = 0
Os números até 15, e os números 20 e 30, como em português, têm nomes diferentes: 10 = MÉWA; 11 = OKAN NLÁ (ÓKÀNLÁ), 12 = ÉJI NLÁ (ÉJÌLÁ), 13 = ÉTÀ NLÁ (ÉTÀLÁ), 14 = ÉRÌN NLÁ (ÉRÌNLÁ), 15 = ÈÈDÓGÚN; 20 = OGÚN; 30 = OGBÒN.
Vejamos a regra de formação dos demais numerais:
16 = erin (quatro) dìn (menos) ní (verbo ter) ogún (vinte): ERINDÌNLÓGÚN. Observe que todas as vezes que a palavra NÍ (ter) antecede uma outra palavra começada por vogal diferente de “I” ou “NI” é substituída pela letra “L”.
17: ÉTADÌNLÓGÚN
24: ÉRÌNLELÓGÚN
18: ÉJÌDÌNLÓGÚN
25: ÁRÙNDÌNLÓGBÒN**
19: OKÀNDÌNLÓGÚN
26: ÉRÌNDÌNLÓGBÒN
20: OGÚN
27: ÉTÀDÌNLÓGBÒN
21: OKÀNLÉLÓGÚN*
28: ÉJÌDÌNLÓGBÒN
22: ÉJÌLELÓGÚN
29: OKÀNDÌNLÓGBÒN
23: ÉTALELÓGÚN
30: ÒGBÒN
* 1 = OKÀN; LE: MAIS; NÍ (TER) = L; OGÚN = 20.
** = ÀRUN (5); DÌN (MENOS); NÍ (TER) = L; ÓGBÒN = 30.
VII. ÀWON AGOGO – ÀÁGO – ÃGO – HORAS
Para perguntarmos as horas em Yorùbá é necessário que aprendamos algumas palavras: WÁKÀTÍ = hora (quando não especificamos a quantidade delas); AGOGO = hora (quando mostramos a quantidade delas); ÀÁGO = hora (todas as vezes que uma palavra yorùbá é feita com uma vogal “A” seguida de sílaba repetida “GO” “GO”, podemos transformá-la em outra palavra com a vogal agora repetida “ÀÁ“ e a sílaba simples “GO”. Portanto, AGOGO = ÀÁGO. ÌSÉJÚ = minuto; OWÓ = ponteiro; KU = falta menos; KOJA = passa; ÓRU = madrugada; ÀÁRÒ = manhã; ÒSÁN = tarde; ÌRÒLE = tardinha; ALÉ = noite; ÀÀBÒ = meia.
Devemos conhecer também os números até 29. Os minutos, em Yorùbá, são contados a mais da hora até aos 29 minutos. Aí entra ÀBÒ indicando a hora e meia. Daí em diante passamos os minutos da hora imediatamente superior, começando de 29 até chegarmos a um e dizemos então a próxima hora.
VIII. ÒRÒ SÍSO AGOGO – CONVERSAÇÃO REFERENTE ÀS HORAS
1. KÍ NI ÀÁGO WÍ? – Que horas são?
2. AGOGO MÈLÒÓ NI? – Quantas horas são?
3. ÀÁGO NÍ OWÓ MÉJÌU – O relógio tem dois ponteiros (mãos).
4. OWÓ KÉKERÉ NKA ÌSÉJÚ – O ponteiro pequeno conta os minutos.
5. OWÓ NLÁ NKA WÁKÀTÍ – O ponteiro grande conta as horas.
6. ÀÁGO MÉJÌ KOJÁ ÌSÉJÚ MÉJÌDÍNLÓGÚN – Duas horas e dezoito minutos.
7. ÀÁGO KAN ÀBÒ NÍ Ó LÙ – Uma e meia horas acabou de bater.
8. ÀÁGO MÉRIN KU ÌSÉJÚ MÁRUN – Quatro horas menos cinco minutos.
9. ÀÁGO META ÒSAN – Três horas da tarde.
10. ÀÁGO MÉJÌLÁ ÒRU – Doze horas da madrugada (meia noite).
11. ÀÁGO MÉWA KÙ ÌSÉJÚ MÈÉDÓGÚN – Dez horas menos quinze minutos.
12. ÀÁGO MÉWA KOJÁ ÌSÉJÚ MÉRINDÌNLÓGBÒN – Dez horas e vinte seis minutos.
IX. ÀWON ORÚKO YORÙBÁ – NOMES IORUBÁ
Todos os nomes em Yorùbá têm uma significação, exceto nos casos quando o significado tenha sido extraviado. As crianças recebem nomes de acordo com fatores semelhantes, como:
a) a circunstância do seu nascimento, inclusive o dia da semana, quando o nascimento ocorreu;
b) a divindade que a família venera;
c) a situação social e política da família.
Veja agora alguns exemplos de nomes yorùbá:
ÀWON ORÚKO OKÙNRIN (nomes de homens)
Adéyemo - Uma coroa convém ao garoto
Ade = coroa - èye = mérito, merecimento - omo = filho
Kólàdé - Trouxe honra para a casa
Kó = construir - olá = honra - dé = chegar
Kàyòdé Trouxe o prazer, a alegria
Ka + enumerar - ayò = prazer, alegria - dé = chegar
Olúwolé - Deus entrou na casa
Olú = Deus - wo = entrar, penetrar - ilé = casa
Fálolá - Ifá está honrado
Fá = Ifá - ní = ser, estar - olá = honra
Olúségun - Deus ganhou a luta
Olú = Deus - segun = ganhar, vencer a luta
Ayòdèjì - O prazer chegou para os dois
Ayò = alegria dé = chegar - méjì = dois
Obáfémi - Xangô me quer
Oba = rei, Xangô fé = querer - mi = me
Olúsànyà - Deus compensou o sofrimento
Olú = Deus sàn = pagar, recompensar ìyà = sofrimento
Akinbíyì Nasceu este homem valente
Akín = intrepidez - bi = nascer - yi = este
Adélékè - A coroa triunfal
Adé = coroa - lékè = proeminente, triunfal
Bàbátúndé - O pai voltou novamente
Bàbá = pai - tún = novamente - dé = chegar
ÀWON ORÚKO OBÌNRIN (nomes de mulheres)
Olúkémi - Deus me favorece
Olú = Deus - ké = favorecer - mi = me
Yátúndé - A mãe retornou
Ìyá = mãe - tún = novamente - dé = chegar
Àbíké - Nascida para acariciar
Abi = nascido - ké = acariciar
Olúrèmílékún Seu Deus me completa
Olú rè = Seu Deus - mi = me lékún = completo
Abósèdé - Nascido num Domingo
Abi = nascido - òsè = domingo - dé = chegar
Fóláké - Saciada de honras
Fi = com - olá = honra - ké = favorecido
Èbùnolú - Dádiva de Deus
Èbùn = presente - Olù = Deus
Adéolá - Coroa de honra
Adé = coroa olá = honra
Tèmítópé - Meu é o respeitável elogio.
Tèmí = meu - to =dirigir - opé = gratidão
Títílayó - Alegria para sempre
Títí = ni = em - ayó = alegria
continuamente, sempre.
ÀWON ORÚKO OKÙNRIN TÀBÍ OBÌNRIN (nomes para homens ou mulheres)
Olúfémi - Deus me quer
Olú = Deus - fé = querer - mi = me
Olúsèyí - Deus fez este
Olú = Deus - sé = fazer - yi = este
Olúbùnmi - Deus me deu
Olú = Deus - èbùn = presente - mi = me
Táiwò - Veio provar o mundo (1º gêmeo)
Kéhìndé - Os ilustres vêm depois (2º gêmeo)
Kéhìn = depois - dé = chegar
Ìdòwú - Criança nascida depois de gêmeos.
Ìgè - Criança nascida com os pés para frente.
Olútóyìn - Deus é merecedor de elogio
Olú = Deus - to = bastante - yin = elogio, louvor
Folàrìn Conduziu-se com honra
Fi = com - olá = honra - rìn = andar, viajar
Ayòdélé - A alegria chegou para a casa
Ayò = alegria - dé = chegar - ilé = casa
Todo nome Yorùbá possui características e significação próprias, cuja relação está associada a acontecimentos sociais, tradições e crenças religiosas do povo Yorùbá. O nome de uma pessoa, título conferido a uma divindade representam a abreviação de uma sentença que exprime uma história sobre as circunstâncias do nascimento de uma criança, a situação dos pais ou da família quando a criança nasceu, um evento marcante na cidade ou fatos relacionados aos itans e tradições. Numa pessoa, o nome representa caráter e a essência da personalidade.
Exemplificando: o nome TAÌWÒ é uma abreviação da frase ENITÍ Ó WÁ TÓ ÀIYÉ WÒ (ENI = aquele; TÍ = que; qual; cujo; Ó = partícula indicadora de futuro; WÁ = verbo vir; TÓ = suficiente; bastante; ÀIYÉ: mundo; existência; WÒ: olhar, ver; experimentar).
Tradução: “Aquele que veio experimentar o mundo.”
ÌPARÍ (FIM)
Introdução à Língua Yorùbá
ILÉ ÀSE ÌJOBÁ T’ ÒSÙMÀRÈ-YEWÀ
(EGBÉ IPAMÓ ÈDÈ YORÙBÁ NI BASÌÍ)
BÀBÁLÒRÌSÀ: ÀYDÁN BÒRÒJY. OLÙKÓ: GENIVALDO TAÍWÒ.
AKÉKÒ: ____________________________________________ÒJÓ:___________
ÈKÓ KÍNÍ – PRIMEIRA LIÇÃO
I. ÌKÀWÉ, ÌWÉ-KÍKO ÀTI GÌRÁMÀ – LEITURA, ESCRITA E GRAMÁTICA
O ato de comunicação
EMISSOR (Comunicador/codificador)
LINGUAGEM (conjunto de símbolos).
FALA (realização concreta da língua).
CÓDIGO (Língua): conjunto de regras combinadas e articuladas entre si.
CANAL (Contacto, meio/veículo).
MENSAGEM (Informação/comunicação).
CONTEXTO (Referentes, circunstâncias, ambientação).
RECEPTOR (Recebedor/decodificador).
1. A COMUNICAÇÃO ORAL E ESCRITA
1.1 Características da língua oral e da língua escrita
1.1.1 Língua oral/falada
§ O emissor e o receptor conhecem bem a situação e as circunstâncias que os rodeiam;
§ A mensagem é transmitida de forma imediata;
§ A mensagem é breve;
§ É permitido o emprego de elementos prosódicos, como entonação, pausa, ritmo e gestos, que enfatizam o significado dos vocábulos e das frases;
§ É admitido o emprego de construções simples, com ênfase para orações coordenadas e a presença de frases incompletas.
1.1.2 Língua escrita
§ O receptor não conhece de forma direta a situação do emissor e o contexto da mensagem;
§ A mensagem é transmitida de forma não imediata;
§ A mensagem é mais longa do que na língua falada;
§ Não é possível a utilização de elementos prosódicos (pronúncia regular e fiel das palavras, com a devida acentuação, entonação, pausa, ritmo, gestos etc). O emprego dos sinais de pontuação tenta reconstruir alguns desses elementos;
§ Exigem-se construções mais complexas, mais elaboradas, com ênfase para orações subordinadas, e a ordenação da mensagem mais planejada.
2. LETRA E FONEMA
Não se pode confundir os conceitos de letra e fonema. O fonema é uma unidade sonora; a letra é um sinal gráfico ou unidade gráfica. O fonema pertence ao mundo dos sons ou língua falada e a letra pertence ao mundo da escrita ou língua escrita.
2.1 Letras e fonemas do português
2.1.1 Vogais
a - /á/: casa, faca, mata, etc .
a - /ã/: maçã, campo, antes, chão, etc.
e - /ê/: medo, bebê, cedo, etc.
e - /e/: tempo, gente, cimento, etc.
e - /é/: teto, alcatéia , lerdo, etc.
i - /i/: difícil, aqui, sagüi etc.
i - /i/: pingo, timbre, timbal, etc.
o - /ô/: dor, vôo, estou, avô, etc.
ó - /ó/:dó, cipó, porta, horta, etc.
u - /u/: tatu, urubu, último, chuchu, etc.
u - /u/: tumba, umbu, fundo, bunda, etc.
2.1.2 Consoantes
b - /bê/: barco, beber, bule, etc.
c - /quê/: cada, coca, coco, cocô, cozinha, etc.
d - /dê/: dente, dado, doce, etc.
f - /fê/: fato, família, faca, etc.
g - /guê/: goteira, ganso, gato, foguete, etc.
g - /jê/: geléia, gente, gesto, girafa, giz, gíria, girassol, etc.
j - /jê/: jeito, jenipapo, janeiro, jeito, jurubeba, etc.
l - /lê/: lado, leite, liturgia, etc.
lh - /lhê/: galho, alho, atalho, etc.
m - /mê/: mala, mulher, mata, moda, etc.
n - /nê/: nota, nada, noite, não, etc.
nh - /nhê/: sonho, ninho, senhor, pinheiro, etc.
p - /pê/: pico, poeta, pipa, piada, etc.
q /quê/: quadro, quando, que, toques, cocada, coca-cola, coice, cada, etc.
rr - /rrê/: carro, guerra, carroça, garrancho, carranca, etc., etc.
r - /rê/: cara, araponga, areia, arenito, roda, etc.
s - /cê/: seda, sala, sopa, sábio, etc.
c - /cê/: cebola, cedilha, cio, cipó, coice, cidade, cedo, etc.
ss - /cê/: assim, assanhada, assado, sossego, etc.
ç - /cê/: sumiço, laço, lição, licença, etc.
sc - /cê/: piscina, adolescente, nascer, discurso, etc.
xc - /cê/: exceção, excelente, excêntrico, exceto, etc.
x - /cê/: auxílio, aproximar, expressão, extenso, , explicar, extra, etc.
ch - /xê/: chuva, charuto, cheque, chuchu, cochicho, cocho, etc.
t - /tê/: televisão, teto, tatu, teu, etc.
v - /vê/: leve, vaso, voz, você etc.
x - /xê/: xale, xadrez, xepa, etc.
z - /zê/: zabelê, zabumba, zebra, zoeira, zero, zona, zumbido, etc.
3. ÈDÈ YORÙBÁ: idioma Iorubá
3.1 Vogais
a - /á/: bàbá, ayaba, àga, àti, àse, abl.
e - /ê/: ìpadé, ewé, fèrèsè, abl.
e - /é/: efun, ìlèkùn, ode, ilè, abl.
i - /i/: Ifé, ìyawó, ìwé, ìlà, abl.
o - /ô/: owo, ìyámórò, màrìwò, awo, abl.
o - /ó/: aso, òbúko, orúko, òjó, abl.
u - /u/: dúpé, dudu, osù, Èsù, abl.
3.2 Consoantes
b /bí/: bàbá, bèru, bí, abl.
d /dí/: odara, daradara, dòbálé, abl.
f /fí/: fé, fénukó, funfun, abl.
g /guí/: gàrí, giri, gàáfàrá, abl.
*gb /Bi/: gbogbo, gbàdúrà, Elegbara, abl.
h /rrí/: adahun, hamunyia, hen, abl.
j /djí/: Yemojá, júbà, jo, ìjoba, abl.
k /qui/: kan, korin, kékeré, ku, abl.
l /li/: léwà, lórí, lo, aláye, abl.
m /mi/: màlu, méjì, mo, mo, abl.
n /ní/: náà, Nàná, ní, bòókini, abl.
p /pi/puê/: pa, pè, pèlépèlé, púpò, abl.
r /ri/: ràbàtà, àróbò, Òşùmàrè, rí, abl.
ş /xí/: àşe, Èşù, Òşòósí, se, abl.
s /si/: salo, sáré, sè, sí, sòrò, abl.
t /ti/: Taíwò, tèmi, tètè, tútù, abl.
w /uuí/: wa, wàjí, wè, wúrà, abl.
y /íí/: yàgò, yèyé, ìyá, Oya, abl.
4. FONEMA E SÍLABA
4.1 Fonema
Fonema é a menor unidade sonora de uma língua que não contém significado, isoladamente, mas estabelece distinção de significado entre as palavras. No Yorùbá, essa distinção é exemplificada em palavras como: tabí (ou)/tóbi (ser grande; grande); há (trancar)/ho(descascar); yarí (pentear o cabelo)/yaró (retaliar, vingar); gbé (cavar)/gbo (escutar, ouvir), etc.
São sete os fonemas vocálicos orais, exemplificados nos seguintes vocábulos: bàbá (pai), ilé (casa), ilè (chão). ojú (olho), oba (rei), orí (cabeça), tútù (frio, verde; molhado; calmo, manso), etc.
A nasalização da vogal é realizada através da letra N como nestas palavras: eran (carne), yen (aquele/aquela). Omokunrin (filho), àwon (eles/elas), ibùsùn (cama) etc.
Os sons consonantais são iguais ou semelhantes ao do português como aqueles representados pelos seguintes grafemas: B, D, F, L, M, N e T. Não existem os sons representados pelas letras V e Z, como em nosso idioma, porque esses fonemas não existem no sistema lingüístico yorubano. As demais consoantes apresentam pequenas diferenças fonéticas, como é o caso do dígrafo GB, cuja pronúncia apresenta um som explosivo, semelhante ao som do B, só que produzido na boca e com os lábios moles. O G fica mudo como o H em vocábulos do português: homem, hoje, habitação, haver, galho, Bahia, ninho, companhia, horta etc.
O som representado pelo dígrafo GB não existe em nossa língua. Atualmente, em algumas regiões da Nigéria, a pronúncia do B e do GB são semelhantes e, em outras, não há essa variação lingüística.
Agora revisaremos aquelas consoantes que possuem sons diferentes do português:
G
Não possui o som de “j”, como nas palavras: gelo, gente, girafa, giz etc. É um som produzido na garganta, como nas palavras: guerra, garapa, garfo, gato, etc. Exemplos: gògó (garganta), giri (corajosamente), gùsù (sul), etc.
H
Não é etimológico como no português. É pronunciado como /rr/, suave. Atualmente, em algumas regiões da Nigéria houve um processo de variação lingüística em função da interferência de línguas em contato como o inglês e o árabe e de outras línguas africanas sobre o Yorùbá urbano, fazendo com que essa pronúncia desaparecesse no meio de certas palavras, permanecendo-a em outras. Exemplos: ho (fugir de medo), húkó (tossir), hamunyia (ritmo de tambor), adahun (ritmo de tambor), hó yá-yá (redemoinho), etc.
J
A pronúncia é de um “dj” como nas palavras Djalma, adjetivo, adjunto, adjacente, jeans (do inglês). Exemplos: èkéjì, ààjá, jò, júbà, joko, etc.
K
A pronúncia é como a de “C” diante de palavras como: casa, coice, coisa; cupido, cupim, etc. Ou então como nas palavras: queijo, quilo, quitanda, quase, quota, tranqüilo, queixa, etc. Exemplos: kèkèrè, kãlé, kan, ki, etc.
P
Possui o mesmo som do português, diferindo apenas quando estiver diante de “E” ou “E”. Nesse caso a pronúncia será intercalada pelo som do U. Assim: dúpé (dupué), pèlé (puelé), pè (puê), etc.
R
É pronunciado como o som do R de nossa língua entre vogais, cujo som é semelhante ao das seguintes palavras: areia, arado, caro, arenito, araponga, etc. Exemplos: ràbàtà (elástico, gigantesco), rí (ver, enxergar), rù (suportar, carregar), etc.
S
É pronunciado como “ç” ou “ss” do português, mesmo estando entre vogais. Exemplos: sí (para), se (cozer), sísùn (sono), sìn (acompanhar, conduzir), etc.
Ş
É pronunciado como se fosse “x” ou “ch” do português. Exemplos: şire, òrìşà, Òşún, Òşòósí, Èşù, Şàngó, şe, àşe, etc.
W
É pronunciado como se fosse um “u” repetido ou prolongado. Exemplos: wató (babar), wé (enrolar), wé (mimar), wìliki (peludo), wòdú (escurecido), wòlóju (seduzir), wùlò (útil), waji (pó azul) etc.
Y
É pronunciado como um “i” repetido ou prolongado. Exemplos: yàgan (árido), yèkan (parente), yípadà (virar), yòwí (cochilar), yún (grávida), etc.
Observações fonológicas importantes:
1. A vogal nasal ON é escrita depois das consoantes: B (ibon), F (Ifòn), GB (sùgbón), M (Yemonja), P (pondan), W (àwon). E a vogal nasal AN depois das outras consoantes: D (Ìbàdàn), G (ganran), H (Han), J (janjan), K (okan), L (laná), N (ànamó), R (eràn), S (sànju), S (Sàngó), T (ìtàn), Y (yánnu).
2. Nas palavras terminadas por vogal nasal, e que antes dela venha um M ou um N, elimina-se o N final das vogais nasais AN ou ON na língua escrita; retomando porém, o som nasal que o N representava quando expressa na língua oral. Exemplos: òna (onan), iná (inan), omo (omon), ìmò (ìmon), Nàná (Nanan), Yemoja (Yemonja), etc. Devemos pronunciar essas palavras como se tivesse um N na sílaba final de cada palavra, como está grafada a pronúncia acima nos parênteses. Todas as palavras que utilizam as sílabas NA e MO terão um som nasal, mesmo intervocálicas, como Yemoja.
4.2 Sílaba
É formada por um ou mais fonemas pronunciados de uma só vez. Como no português, a vogal sozinha pode formar sílaba ou acompanhada de uma consoante. Não existem ditongos na língua yorùbá e todas as palavras desse idioma são terminadas em vogais orais ou nasais, jamais por uma consoante. Exemplos: okùnrin, adíè, ìyálóde, láilái,Taíwò etc.
5. ALFABETO YORÙBÁ:
A(á), B(bí), D(di), E(ê), E(é), F(fi), G(gui), GB(Bí), H(rrí), I(í), J(djí), K(quí), L(lí), M(mí), N(ní), O(ô), O(ó), P(pí), R(rí), S(sí), Ş(xi), T(tí), U(uí), W(uuí), Y(íí).
No alfabeto yorùbá, os fonemas: /cê/, /quê/ e /xi/ são representados pelas consoantes gráficas S, K e Ş, diferindo do sistema lingüístico gráfico do português.
A ausência das letras V e Z no alfabeto yorùbá é conseqüência da inexistência desses fonemas no sistema lingüístico desse idioma.
II. FONÉTICA E FONOLOGIA
1. TONALIZAÇÃO
A Fonética e a Fonologia possuem o mesmo objeto de estudo que são os sons da fala. Enquanto a Fonética se preocupa em estudar os sons da fala, descrevendo os aspectos físicos da linguagem (aparelho fonador, modos de articulação, regiões articulatórias, etc.), a Fonologia estuda esses mesmos sons sob a ótica distintiva da inter-relação significativa na formação de sílabas, morfemas e palavras de uma determinada língua.
Na primeira parte dessa lição, vimos os aspectos fonéticos das vogais e consoantes do português e do iorubá. Agora vamos estudar um aspecto fonológico da língua iorubá, chamado de tonalização.
O idioma iorubá pertence à subfamília KWA da família lingüística Níger-Congo, segundo a classificação estabelecida por J. Greenberg[1] e estima-se que o número de falantes atinge cerca de 25 milhões de pessoas na Nigéria, Togo, Benin e Serra Leoa.
As características aglutinantes e polissintéticas do idioma yorubá fez com que seus falantes nativos lançassem mão de mecanismos prosódicos para constituição e ampliação de seu próprio léxico através da mudança de tons. Como quase todos os idiomas africanos, ele é uma língua tonal, embora haja variações de inflexão entre os próprios iorubás de Oyo, Egba, Ife e Ijebu. Essas variações acontecem apenas em nível de entonação, não alterando o vocabulário e a sintaxe do idioma, assim como os nossos “sotaques” e variações lingüísticas de norte a sul e de leste a oeste em nosso país.
Esses tons apresentam três tipos de inflexão de voz quando pronunciamos qualquer palavra. O tom alto corresponde ao som da nota musical MI, marcado pela escrita com o sinal diacrítico agudo ( ´ ); o tom baixo corresponde ao som da nota musical DÓ e é marcado pelo sinal diacrítico grave ( ` ); já o tom médio corresponde à nota musical RÉ, cuja ausência de sinal diacrítico o caracteriza. Em yorùbá essa tonalização é assim classificada:
Tom alto: mi – àmi ohùn òkè – sinal diacrítico agudo ( ´ );
Tom baixo: dó – àmi ohùn ìsàlè – sinal diacrítico grave ( ` );
Tom médio: re – àmi ohùn – ausência de sinal diacrítico ( ).
Exemplos:
PALAVRAS
NOTAS MUSICAIS
SIGNIFICADOS
ÀBO
DÓ – MI
Retorno, volta; chegado
ÃBO
MI – MI
Metade, meio.
BÒ
DÓ
Retornar, chegar; vir.
BÒ
DÓ
Ferver; escaldar.
BÒ
MI
Libertar-se; escapar de alguém.
BO
RÉ
Adorar; cultuar.
BÓ
MI
Alimentar, manter, suportar.
BÓ
MI
Cair sobre alguém; libertar-se.
ENI
RÉ – RÉ
Pronome interrogativo: quem.
ENÍ
RE – MI
Esteira; capacho.
ÌLU
DÓ – RÉ
Tambor.
ÌLÚ
DÓ – MI
Terra, cidade, país, nação.
ODÓ
RÉ – MI
Pilão.
ODÒ
RÉ – DÓ
Rio.
ODO
RÉ – RÉ
Zero.
OKÒ
RÉ – DÓ
Veículo.
ÒKÒ
DÓ – DÓ
Espada.
OKO
RÉ – RÉ
Marido.
OKÓ
RÉ – MI
Enxada.
IGBÁ
RÉ – MI
Cabaça.
ÌGBÀ
DÓ – DÓ
Tempo.
ÌGBÁ
DÓ – MI
Tipo de fruta; acácia.
IGBÀ
RÉ – DO
Corda, peia.
BÍ
MI
Gerar, nascer.
BÌ
DÓ
Empurrar violentamente; vomitar
BI
RE
Perguntar ou indagar de alguém
O domínio desses tons é indispensável na expressão oral e escrita da língua iorubá. A falta de sinal diacrítico na escrita e a mudança equivocada de tom modifica completamente o significado de uma mesma palavra. Os tons dos vocábulos monossilábicos só são percebidos no contexto fono-morfo-sintático e semântico da comunicação oral e escrita do idioma.
Existe, ainda, em iorubá , o sinal diacrítico til (~) – àmi ìfàgún – cuja função é a de duplicar ou prolongar a vogal sobre a qual ele esteja. Exemplos: náà = nã (o, a, os, as); béè ní = be ní (sim); ìbaaka = ìbãka (mulo, macho); òólu = õlu (martelo, macete); pooyi = põyi (girar, rodopiar); lèékan = lekan(já); etc. Só que tal recurso gráfico dificulta a pronúncia dos tons, preferindo-se a repetição da letra.
O processo de nasalização do iorubá é realizado com a utilização da letra N depois das vogais orais, assim: AN, EN, IN, ON, UN. Nesse caso, o N dos finais de sílaba é índice de nasalização e não a consoante do início ou interior de muitos vocábulos iorubanos.
Há ainda a utilização de sinais gráficos para identificar o timbre aberto ou fechado das vogais E ou O. Um ponto grafado sob essas vogais indica que o timbre é aberto. Quando não há esse ponto debaixo delas é porque o timbre é fechado. Exemplos: ode (caçador); ode (do lado de fora da casa; ao relento), òrìsà (orixá), òna (estrada, caminho), etc.
Quando o ponto é grafado sob o Ş, transforma a pronúncia dele num /x/ ou /ch/. Assim: Èşù (Exu), àşe (axé), şire (xirê), etc.
2. ÀWON ÀMÌ ÀPEJÚWE – SINAIS DE PONTUAÇÃO
Há um conjunto de sinais na língua escrita chamados de sinais de pontuação. Esses sinais de pontuação foram inventados pela humanidade ao longo dos séculos, numa tentativa de reproduzir as características da língua falada como entonação, pausa, ritmo, gestos, etc. O emprego desses sinais dirigem o significado do texto escrito ou reproduzem as entonações necessárias para compreensão de um texto lido oralmente.
Os sinais de pontuação em yorùbá têm as mesmas funções do português. Vejamos os mais empregados no idioma nagô.
§ O ponto ( . ) que em yorùbá é chamado de àmì ìdádúro (sinal de parada ou detenção);
§ Os dois pontos ( : ) será àmì ìdádúro méjì (sinal com parada dupla);
§ A vírgula ( , ) é àmì ìdádúro díè (sinal para deter um pouco);
§ A interrogação ( ? ) chama-se àmì ìbéèrè (sinal de pergunta); e
§ A admiração/exclamação ( ! ) é chamada de àmì yàlenu (sinal de admiração).
III. ISO YORÙBÁ – CONVERSAÇÃO IORUBÁ
1. JÉ K´Á SO YORÙBÁ – VAMOS FALAR YORÙBÁ.
1.1 Àwon Ìkíni (Saudações).
Antes de aprender as saudações, é bom memorizar algumas palavras que entram na formação destes cumprimentos:
ÀÁRÒ = forma de OWORO (manhã, aurora, alvorada);
ÒSÁN = tarde; dia; ÌRÓLÉ = noite, serão;
ÀÁLÉ = noite, noitada; ÌGBÀ = tempo, período;
KU = forma de apresentação do verbo Kí (saudar, cumprimentar);
DI = até; ÒLA = (amanhã).
KU ÀÁRO (cumprimento pela manhã). Depois de elidido transforma-se em KÀÁRO e significa “Bom dia!” Porém, se a pessoa que está cumprimentando deve mostrar respeito pela cumprimentada, ela deve dizer E KÀÁRO (Enyin = vós, vocês) – “Eu vos dou bom dia!”
Os dias são divididos em quatro períodos para os cumprimentos em yorùbá:
§ das 5:00 até às 11:59 a.m: (E) kàáro! – Bom dia!
§ das 12:00 até às 4:00 p.m: (E) káàsán! – Boa tarde!
§ das 4:00 até às 7:00 p.m: (E) kùròlé! – Boa tardezinha!
§ das 19:00 até às 5:00 : (E) káàle! – Boa noite! - chegada.
Obs.: na partida, quando não vai encontrar-se com a pessoa deve usar a saudação: Ó DÁÀRO (até de manhã) ou Ó DÀBÒ (Adeus!, tchau!).
1.2 Àwon Ki (cumprimentos/saudações)
§ (E) KÁÀBO: sejais bem-vindos!
§ O DIGBÀ: até logo (um momento)!
§ GÀÁFÁRÀ: licença!
§ GÀÁFÁRÀ GBÒJÈGÉ: licença concedida!
§ JOWO!: por favor!
§ MÁ BINU!: desculpe!
§ MO DÚPÉ / O SE PÚPÒ: obrigado!
§ KI NÍ ORÚKO RÈ?: qual é o seu nome?
§ KI NÍ ORÚKO ÒRÌSÀ RÈ?: qual é o nome de seu Orixá?
§ ÒSÀGIYÁN NÍ: é Oxaguiá
§ ORÚKO MI NÍ, OBALADÉ: meu nome é Obaladé.
§ MO JÉ OMO BASÌÍ: eu sou filho do Brasil
§ MO NGBÉ NI ÒNÀ GBÒÒRÒ ITAJUÍPE, NÓMBÀ 1289-ÀDÚGBÒ SANTO ANTÔNIO, NI ÌLÚ ITABUNA: eu estou morando na Avenida Itajuípe, n.º 1289, no Bairro Santo Antônio em Itabuna.
§ BÁWO NÍ IDÒWÚ?: como está Idòwú?
§ KÒ BURÚ: mais ou menos.
§ E JÒWÓ, FÚN MI NÍ OMI DÍÈ: por favor, dê-me um copo d´água.
§ MO YÓ PÚPÒ: eu estou satisfeito.
§ ÀLÀÁFÍÀ NÍ, MO DÙPÉ: está em paz/está bem, obrigado.
§ SE ÀLÀÁFÍÀ NÍ?; você está bem? Vai bem?
§ BÀBÁ MI, SÚRE FÚN MI: meu pai, sua bênção.
§ OLÓRUN SÚRE FÚN O: Deus lhe abençoe.
§ NIBO NÍ O NGBÉ?: onde você mora?
§ MO NGBÉ NÍ ITABUNA: eu estou morando em Itabuna.
§ Ó DI ÒLA NI ÀÁRÒ!: até amanhã de manhã!
§ O DI ÒSÈ TO MBÒ!: até a semana que vem!
§ E KÚ ÌYÈDÚN: parabéns pelo seu aniversário!
§ ODUN ORÒ ÒRÌSÀ MÉLÓ LO NÍ?: quantos anos de iniciado você tem?
§ ÈMI NÍ ODUN MÉJÌ ORÒ ÒRÌSÀ: eu tenho dois anos de iniciado.
§ KÍKÍ: é o ato de cumprimentar humildemente.
§ KÍKÍ NI OLÓRUN: humildemente invoca a Deus.
§ MO LÁÀLAFÍÀ!: eu estou bem.
§ SE DÁA-DÁA NÍ?: Tudo bom?/Tudo bem?
§ DÁA-DÁA NÍ GBOGBO: está tudo bem.
§ GÀÁFÁRÀ KÒ GBÒJÈGÉ: não concedeu licença.
§ PARÍ ÒSÉ DÁA-DÁA!? Bom fim de semana!
2. NI KÍLÁÀSÌ (NA CLASSE):
Apeere (Exemplo):
Olúfémi: ki ní yí? (O que é isso?)
Folárìn: Ìwé kíkà ní (É um livro.)
ÀWON ISE SÍSE – EXERCÍCIOS:
Aponte um objeto na classe e pergunte ao seu colega o que é.
ÁWON ÒRÒ POTOGI (VOCABULÁRIO):
Pénsùlù (lápis), tábìlì (mesa), àga (cadeira), ilé-eko (escola), ìwé kíkà (livro), ìlèkùn (porta), sóòkì (apagador), gègé/kálámù/ohun ìkòwé (caneta), àpò (bolsa, sacola), ohun ìpàwéré (borracha), ìwé atumo èdè (dicionário), àwòran (quadro, pintura), patakó (quadro de escrever), máàpù (mapa), fèrèsé (janela), ìwé (papel), enùnù (corretivo), ení (esteira), sálubàta (sandália), apo-ìwé (pasta), èrò gbóhùn-gbóhùn (rádio), abl .
EXPRESSÕES QUE VOCÊS PODERÃO USAR NA CLASSE
Sé ó yé yín? (Você compreendeu? – para muitas pessoas ou para uma pessoa jovem).
Sé ó yé e? (Você compreendeu? – para uma pessoa adulta ou para uma pessoa idosa).
Béè ní, ó yé mi (Sim, eu compreendi).
Béè kò ní, yé mi (Não, eu não compreendi).
Ó tì, kò yé mi (Não, eu não compreendi).
N kò mò (Eu não sei).
Jòwó, tún nso (Por favor, repita – para uma pessoa ou pessoa jovem).
E jòwó, tún nso (Por favor, repita – para muitas pessoas ou para uma pessoa idosa).
Báwo ní a se nso ... ní yorùbá? (Como nós podemos dizer.... em iorubá?
Si ìwé yín (Abra seu livro – para uma pessoa ou para um jovem).
Dáhùn (Responda). E dáhùn (Responda – para idoso ou no plural).
E so ó ní èdè yorùbá (Falem em iorubá).
E fun mi ní isé-ilé yin (Dê-me o seu endereço de trabalho).
Ki ní ìtumò...? (O que significa...?)
3. ÀWON ÌBÀ ÒRÌSÀ: saudações aos Orixás.
Èsù yè, alaróyè!, Ògún yè, pàtàkì orí Òrìsà!,
Òkè àró, Ode k´òkè màa ayò!, Ewé ó! Ewé àsà!,
Ìrokò, igi orò! Ìrokò!, Atótó, Omolú a jí bèrù sapada!, Sálùbá Nàná Burúkú!,
Àróbò bo yìí!, Ka wòó, Kabíyèsí!, Èèpàa hey! Odò ìyá/Oya mesan orun!, Rírò,
Yewà! Òrìsà ìràwò!, Obà si!Èkétà aya Sàngó!, Rora yèyé o! Ó fí de ri omon!, Lògún o akofa!, Lóòsì!, Èérú ìyá mi! Odò ìyá!, Ibéjì, ibéjì l´ayò!, Èpàà bàbá Òrìsànlá òkè nínú ´awon gbogbo òrìsà! Èèpà bàbá!
ÈMI JÉ IRE-L´AYÒ NÍTORÍ NÍ ÀWON ÒRÌSÀ (EU SOU FELIZ PORQUE TENHO/CULTUO ORIXÁS).
4. ÀWON ÌSE SISE FÚN ILÉ (EXERCÍCIOS PARA CASA):
1. Escreva entre as barras como é feita a pronúncia das vogais em iorubá. Depois escreva também exemplos de palavras tiradas dessa lição.
A: / / Àwon Àpeere (Exemplos): _____________________________________
________________________________________________________________
E: / / Àwon Àpeere (Exemplos): _____________________________________
________________________________________________________________
.
E: / / Àwon Àpeere (Exemplos): _____________________________________
________________________________________________________________
I: / / Àwon Àpeere (Exemplos): _____________________________________
________________________________________________________________
O: / / Àwon Àpeere (Exemplos): _____________________________________
________________________________________________________________
.
O: / / Àwon Àpeere (Exemplos): _____________________________________
________________________________________________________________
U: / / Àwon Àpeere (Exemplos): _____________________________________
________________________________________________________________
2. Como se pronunciam essas consoantes em ioruba? Escreva a pronúncia delas entre as barras seguidas de exemplos:
G: / / Àwon Àpeere (Exemplos): _____________________________________
________________________________________________________________
J: / / Àwon Àpeere (Exemplos): _____________________________________
________________________________________________________________
.S: / / Àwon Àpeere (Exemplos): _____________________________________
________________________________________________________________
GB: / / Àwon Àpeere (Exemplos): ____________________________________
________________________________________________________________
H: / / Àwon Àpeere (Exemplos): ____________________________________
________________________________________________________________
ISÉ DÀRA! (BOM TRABALHO!)
ÌPARÍ (FIM)
* g mudo; b explosivo e flácido, produzido na boca.
[1] GREENBERG, J. The languagens of África. Haia, Morton, 1963.
(EGBÉ IPAMÓ ÈDÈ YORÙBÁ NI BASÌÍ)
BÀBÁLÒRÌSÀ: ÀYDÁN BÒRÒJY. OLÙKÓ: GENIVALDO TAÍWÒ.
AKÉKÒ: ____________________________________________ÒJÓ:___________
ÈKÓ KÍNÍ – PRIMEIRA LIÇÃO
I. ÌKÀWÉ, ÌWÉ-KÍKO ÀTI GÌRÁMÀ – LEITURA, ESCRITA E GRAMÁTICA
O ato de comunicação
EMISSOR (Comunicador/codificador)
LINGUAGEM (conjunto de símbolos).
FALA (realização concreta da língua).
CÓDIGO (Língua): conjunto de regras combinadas e articuladas entre si.
CANAL (Contacto, meio/veículo).
MENSAGEM (Informação/comunicação).
CONTEXTO (Referentes, circunstâncias, ambientação).
RECEPTOR (Recebedor/decodificador).
1. A COMUNICAÇÃO ORAL E ESCRITA
1.1 Características da língua oral e da língua escrita
1.1.1 Língua oral/falada
§ O emissor e o receptor conhecem bem a situação e as circunstâncias que os rodeiam;
§ A mensagem é transmitida de forma imediata;
§ A mensagem é breve;
§ É permitido o emprego de elementos prosódicos, como entonação, pausa, ritmo e gestos, que enfatizam o significado dos vocábulos e das frases;
§ É admitido o emprego de construções simples, com ênfase para orações coordenadas e a presença de frases incompletas.
1.1.2 Língua escrita
§ O receptor não conhece de forma direta a situação do emissor e o contexto da mensagem;
§ A mensagem é transmitida de forma não imediata;
§ A mensagem é mais longa do que na língua falada;
§ Não é possível a utilização de elementos prosódicos (pronúncia regular e fiel das palavras, com a devida acentuação, entonação, pausa, ritmo, gestos etc). O emprego dos sinais de pontuação tenta reconstruir alguns desses elementos;
§ Exigem-se construções mais complexas, mais elaboradas, com ênfase para orações subordinadas, e a ordenação da mensagem mais planejada.
2. LETRA E FONEMA
Não se pode confundir os conceitos de letra e fonema. O fonema é uma unidade sonora; a letra é um sinal gráfico ou unidade gráfica. O fonema pertence ao mundo dos sons ou língua falada e a letra pertence ao mundo da escrita ou língua escrita.
2.1 Letras e fonemas do português
2.1.1 Vogais
a - /á/: casa, faca, mata, etc .
a - /ã/: maçã, campo, antes, chão, etc.
e - /ê/: medo, bebê, cedo, etc.
e - /e/: tempo, gente, cimento, etc.
e - /é/: teto, alcatéia , lerdo, etc.
i - /i/: difícil, aqui, sagüi etc.
i - /i/: pingo, timbre, timbal, etc.
o - /ô/: dor, vôo, estou, avô, etc.
ó - /ó/:dó, cipó, porta, horta, etc.
u - /u/: tatu, urubu, último, chuchu, etc.
u - /u/: tumba, umbu, fundo, bunda, etc.
2.1.2 Consoantes
b - /bê/: barco, beber, bule, etc.
c - /quê/: cada, coca, coco, cocô, cozinha, etc.
d - /dê/: dente, dado, doce, etc.
f - /fê/: fato, família, faca, etc.
g - /guê/: goteira, ganso, gato, foguete, etc.
g - /jê/: geléia, gente, gesto, girafa, giz, gíria, girassol, etc.
j - /jê/: jeito, jenipapo, janeiro, jeito, jurubeba, etc.
l - /lê/: lado, leite, liturgia, etc.
lh - /lhê/: galho, alho, atalho, etc.
m - /mê/: mala, mulher, mata, moda, etc.
n - /nê/: nota, nada, noite, não, etc.
nh - /nhê/: sonho, ninho, senhor, pinheiro, etc.
p - /pê/: pico, poeta, pipa, piada, etc.
q /quê/: quadro, quando, que, toques, cocada, coca-cola, coice, cada, etc.
rr - /rrê/: carro, guerra, carroça, garrancho, carranca, etc., etc.
r - /rê/: cara, araponga, areia, arenito, roda, etc.
s - /cê/: seda, sala, sopa, sábio, etc.
c - /cê/: cebola, cedilha, cio, cipó, coice, cidade, cedo, etc.
ss - /cê/: assim, assanhada, assado, sossego, etc.
ç - /cê/: sumiço, laço, lição, licença, etc.
sc - /cê/: piscina, adolescente, nascer, discurso, etc.
xc - /cê/: exceção, excelente, excêntrico, exceto, etc.
x - /cê/: auxílio, aproximar, expressão, extenso, , explicar, extra, etc.
ch - /xê/: chuva, charuto, cheque, chuchu, cochicho, cocho, etc.
t - /tê/: televisão, teto, tatu, teu, etc.
v - /vê/: leve, vaso, voz, você etc.
x - /xê/: xale, xadrez, xepa, etc.
z - /zê/: zabelê, zabumba, zebra, zoeira, zero, zona, zumbido, etc.
3. ÈDÈ YORÙBÁ: idioma Iorubá
3.1 Vogais
a - /á/: bàbá, ayaba, àga, àti, àse, abl.
e - /ê/: ìpadé, ewé, fèrèsè, abl.
e - /é/: efun, ìlèkùn, ode, ilè, abl.
i - /i/: Ifé, ìyawó, ìwé, ìlà, abl.
o - /ô/: owo, ìyámórò, màrìwò, awo, abl.
o - /ó/: aso, òbúko, orúko, òjó, abl.
u - /u/: dúpé, dudu, osù, Èsù, abl.
3.2 Consoantes
b /bí/: bàbá, bèru, bí, abl.
d /dí/: odara, daradara, dòbálé, abl.
f /fí/: fé, fénukó, funfun, abl.
g /guí/: gàrí, giri, gàáfàrá, abl.
*gb /Bi/: gbogbo, gbàdúrà, Elegbara, abl.
h /rrí/: adahun, hamunyia, hen, abl.
j /djí/: Yemojá, júbà, jo, ìjoba, abl.
k /qui/: kan, korin, kékeré, ku, abl.
l /li/: léwà, lórí, lo, aláye, abl.
m /mi/: màlu, méjì, mo, mo, abl.
n /ní/: náà, Nàná, ní, bòókini, abl.
p /pi/puê/: pa, pè, pèlépèlé, púpò, abl.
r /ri/: ràbàtà, àróbò, Òşùmàrè, rí, abl.
ş /xí/: àşe, Èşù, Òşòósí, se, abl.
s /si/: salo, sáré, sè, sí, sòrò, abl.
t /ti/: Taíwò, tèmi, tètè, tútù, abl.
w /uuí/: wa, wàjí, wè, wúrà, abl.
y /íí/: yàgò, yèyé, ìyá, Oya, abl.
4. FONEMA E SÍLABA
4.1 Fonema
Fonema é a menor unidade sonora de uma língua que não contém significado, isoladamente, mas estabelece distinção de significado entre as palavras. No Yorùbá, essa distinção é exemplificada em palavras como: tabí (ou)/tóbi (ser grande; grande); há (trancar)/ho(descascar); yarí (pentear o cabelo)/yaró (retaliar, vingar); gbé (cavar)/gbo (escutar, ouvir), etc.
São sete os fonemas vocálicos orais, exemplificados nos seguintes vocábulos: bàbá (pai), ilé (casa), ilè (chão). ojú (olho), oba (rei), orí (cabeça), tútù (frio, verde; molhado; calmo, manso), etc.
A nasalização da vogal é realizada através da letra N como nestas palavras: eran (carne), yen (aquele/aquela). Omokunrin (filho), àwon (eles/elas), ibùsùn (cama) etc.
Os sons consonantais são iguais ou semelhantes ao do português como aqueles representados pelos seguintes grafemas: B, D, F, L, M, N e T. Não existem os sons representados pelas letras V e Z, como em nosso idioma, porque esses fonemas não existem no sistema lingüístico yorubano. As demais consoantes apresentam pequenas diferenças fonéticas, como é o caso do dígrafo GB, cuja pronúncia apresenta um som explosivo, semelhante ao som do B, só que produzido na boca e com os lábios moles. O G fica mudo como o H em vocábulos do português: homem, hoje, habitação, haver, galho, Bahia, ninho, companhia, horta etc.
O som representado pelo dígrafo GB não existe em nossa língua. Atualmente, em algumas regiões da Nigéria, a pronúncia do B e do GB são semelhantes e, em outras, não há essa variação lingüística.
Agora revisaremos aquelas consoantes que possuem sons diferentes do português:
G
Não possui o som de “j”, como nas palavras: gelo, gente, girafa, giz etc. É um som produzido na garganta, como nas palavras: guerra, garapa, garfo, gato, etc. Exemplos: gògó (garganta), giri (corajosamente), gùsù (sul), etc.
H
Não é etimológico como no português. É pronunciado como /rr/, suave. Atualmente, em algumas regiões da Nigéria houve um processo de variação lingüística em função da interferência de línguas em contato como o inglês e o árabe e de outras línguas africanas sobre o Yorùbá urbano, fazendo com que essa pronúncia desaparecesse no meio de certas palavras, permanecendo-a em outras. Exemplos: ho (fugir de medo), húkó (tossir), hamunyia (ritmo de tambor), adahun (ritmo de tambor), hó yá-yá (redemoinho), etc.
J
A pronúncia é de um “dj” como nas palavras Djalma, adjetivo, adjunto, adjacente, jeans (do inglês). Exemplos: èkéjì, ààjá, jò, júbà, joko, etc.
K
A pronúncia é como a de “C” diante de palavras como: casa, coice, coisa; cupido, cupim, etc. Ou então como nas palavras: queijo, quilo, quitanda, quase, quota, tranqüilo, queixa, etc. Exemplos: kèkèrè, kãlé, kan, ki, etc.
P
Possui o mesmo som do português, diferindo apenas quando estiver diante de “E” ou “E”. Nesse caso a pronúncia será intercalada pelo som do U. Assim: dúpé (dupué), pèlé (puelé), pè (puê), etc.
R
É pronunciado como o som do R de nossa língua entre vogais, cujo som é semelhante ao das seguintes palavras: areia, arado, caro, arenito, araponga, etc. Exemplos: ràbàtà (elástico, gigantesco), rí (ver, enxergar), rù (suportar, carregar), etc.
S
É pronunciado como “ç” ou “ss” do português, mesmo estando entre vogais. Exemplos: sí (para), se (cozer), sísùn (sono), sìn (acompanhar, conduzir), etc.
Ş
É pronunciado como se fosse “x” ou “ch” do português. Exemplos: şire, òrìşà, Òşún, Òşòósí, Èşù, Şàngó, şe, àşe, etc.
W
É pronunciado como se fosse um “u” repetido ou prolongado. Exemplos: wató (babar), wé (enrolar), wé (mimar), wìliki (peludo), wòdú (escurecido), wòlóju (seduzir), wùlò (útil), waji (pó azul) etc.
Y
É pronunciado como um “i” repetido ou prolongado. Exemplos: yàgan (árido), yèkan (parente), yípadà (virar), yòwí (cochilar), yún (grávida), etc.
Observações fonológicas importantes:
1. A vogal nasal ON é escrita depois das consoantes: B (ibon), F (Ifòn), GB (sùgbón), M (Yemonja), P (pondan), W (àwon). E a vogal nasal AN depois das outras consoantes: D (Ìbàdàn), G (ganran), H (Han), J (janjan), K (okan), L (laná), N (ànamó), R (eràn), S (sànju), S (Sàngó), T (ìtàn), Y (yánnu).
2. Nas palavras terminadas por vogal nasal, e que antes dela venha um M ou um N, elimina-se o N final das vogais nasais AN ou ON na língua escrita; retomando porém, o som nasal que o N representava quando expressa na língua oral. Exemplos: òna (onan), iná (inan), omo (omon), ìmò (ìmon), Nàná (Nanan), Yemoja (Yemonja), etc. Devemos pronunciar essas palavras como se tivesse um N na sílaba final de cada palavra, como está grafada a pronúncia acima nos parênteses. Todas as palavras que utilizam as sílabas NA e MO terão um som nasal, mesmo intervocálicas, como Yemoja.
4.2 Sílaba
É formada por um ou mais fonemas pronunciados de uma só vez. Como no português, a vogal sozinha pode formar sílaba ou acompanhada de uma consoante. Não existem ditongos na língua yorùbá e todas as palavras desse idioma são terminadas em vogais orais ou nasais, jamais por uma consoante. Exemplos: okùnrin, adíè, ìyálóde, láilái,Taíwò etc.
5. ALFABETO YORÙBÁ:
A(á), B(bí), D(di), E(ê), E(é), F(fi), G(gui), GB(Bí), H(rrí), I(í), J(djí), K(quí), L(lí), M(mí), N(ní), O(ô), O(ó), P(pí), R(rí), S(sí), Ş(xi), T(tí), U(uí), W(uuí), Y(íí).
No alfabeto yorùbá, os fonemas: /cê/, /quê/ e /xi/ são representados pelas consoantes gráficas S, K e Ş, diferindo do sistema lingüístico gráfico do português.
A ausência das letras V e Z no alfabeto yorùbá é conseqüência da inexistência desses fonemas no sistema lingüístico desse idioma.
II. FONÉTICA E FONOLOGIA
1. TONALIZAÇÃO
A Fonética e a Fonologia possuem o mesmo objeto de estudo que são os sons da fala. Enquanto a Fonética se preocupa em estudar os sons da fala, descrevendo os aspectos físicos da linguagem (aparelho fonador, modos de articulação, regiões articulatórias, etc.), a Fonologia estuda esses mesmos sons sob a ótica distintiva da inter-relação significativa na formação de sílabas, morfemas e palavras de uma determinada língua.
Na primeira parte dessa lição, vimos os aspectos fonéticos das vogais e consoantes do português e do iorubá. Agora vamos estudar um aspecto fonológico da língua iorubá, chamado de tonalização.
O idioma iorubá pertence à subfamília KWA da família lingüística Níger-Congo, segundo a classificação estabelecida por J. Greenberg[1] e estima-se que o número de falantes atinge cerca de 25 milhões de pessoas na Nigéria, Togo, Benin e Serra Leoa.
As características aglutinantes e polissintéticas do idioma yorubá fez com que seus falantes nativos lançassem mão de mecanismos prosódicos para constituição e ampliação de seu próprio léxico através da mudança de tons. Como quase todos os idiomas africanos, ele é uma língua tonal, embora haja variações de inflexão entre os próprios iorubás de Oyo, Egba, Ife e Ijebu. Essas variações acontecem apenas em nível de entonação, não alterando o vocabulário e a sintaxe do idioma, assim como os nossos “sotaques” e variações lingüísticas de norte a sul e de leste a oeste em nosso país.
Esses tons apresentam três tipos de inflexão de voz quando pronunciamos qualquer palavra. O tom alto corresponde ao som da nota musical MI, marcado pela escrita com o sinal diacrítico agudo ( ´ ); o tom baixo corresponde ao som da nota musical DÓ e é marcado pelo sinal diacrítico grave ( ` ); já o tom médio corresponde à nota musical RÉ, cuja ausência de sinal diacrítico o caracteriza. Em yorùbá essa tonalização é assim classificada:
Tom alto: mi – àmi ohùn òkè – sinal diacrítico agudo ( ´ );
Tom baixo: dó – àmi ohùn ìsàlè – sinal diacrítico grave ( ` );
Tom médio: re – àmi ohùn – ausência de sinal diacrítico ( ).
Exemplos:
PALAVRAS
NOTAS MUSICAIS
SIGNIFICADOS
ÀBO
DÓ – MI
Retorno, volta; chegado
ÃBO
MI – MI
Metade, meio.
BÒ
DÓ
Retornar, chegar; vir.
BÒ
DÓ
Ferver; escaldar.
BÒ
MI
Libertar-se; escapar de alguém.
BO
RÉ
Adorar; cultuar.
BÓ
MI
Alimentar, manter, suportar.
BÓ
MI
Cair sobre alguém; libertar-se.
ENI
RÉ – RÉ
Pronome interrogativo: quem.
ENÍ
RE – MI
Esteira; capacho.
ÌLU
DÓ – RÉ
Tambor.
ÌLÚ
DÓ – MI
Terra, cidade, país, nação.
ODÓ
RÉ – MI
Pilão.
ODÒ
RÉ – DÓ
Rio.
ODO
RÉ – RÉ
Zero.
OKÒ
RÉ – DÓ
Veículo.
ÒKÒ
DÓ – DÓ
Espada.
OKO
RÉ – RÉ
Marido.
OKÓ
RÉ – MI
Enxada.
IGBÁ
RÉ – MI
Cabaça.
ÌGBÀ
DÓ – DÓ
Tempo.
ÌGBÁ
DÓ – MI
Tipo de fruta; acácia.
IGBÀ
RÉ – DO
Corda, peia.
BÍ
MI
Gerar, nascer.
BÌ
DÓ
Empurrar violentamente; vomitar
BI
RE
Perguntar ou indagar de alguém
O domínio desses tons é indispensável na expressão oral e escrita da língua iorubá. A falta de sinal diacrítico na escrita e a mudança equivocada de tom modifica completamente o significado de uma mesma palavra. Os tons dos vocábulos monossilábicos só são percebidos no contexto fono-morfo-sintático e semântico da comunicação oral e escrita do idioma.
Existe, ainda, em iorubá , o sinal diacrítico til (~) – àmi ìfàgún – cuja função é a de duplicar ou prolongar a vogal sobre a qual ele esteja. Exemplos: náà = nã (o, a, os, as); béè ní = be ní (sim); ìbaaka = ìbãka (mulo, macho); òólu = õlu (martelo, macete); pooyi = põyi (girar, rodopiar); lèékan = lekan(já); etc. Só que tal recurso gráfico dificulta a pronúncia dos tons, preferindo-se a repetição da letra.
O processo de nasalização do iorubá é realizado com a utilização da letra N depois das vogais orais, assim: AN, EN, IN, ON, UN. Nesse caso, o N dos finais de sílaba é índice de nasalização e não a consoante do início ou interior de muitos vocábulos iorubanos.
Há ainda a utilização de sinais gráficos para identificar o timbre aberto ou fechado das vogais E ou O. Um ponto grafado sob essas vogais indica que o timbre é aberto. Quando não há esse ponto debaixo delas é porque o timbre é fechado. Exemplos: ode (caçador); ode (do lado de fora da casa; ao relento), òrìsà (orixá), òna (estrada, caminho), etc.
Quando o ponto é grafado sob o Ş, transforma a pronúncia dele num /x/ ou /ch/. Assim: Èşù (Exu), àşe (axé), şire (xirê), etc.
2. ÀWON ÀMÌ ÀPEJÚWE – SINAIS DE PONTUAÇÃO
Há um conjunto de sinais na língua escrita chamados de sinais de pontuação. Esses sinais de pontuação foram inventados pela humanidade ao longo dos séculos, numa tentativa de reproduzir as características da língua falada como entonação, pausa, ritmo, gestos, etc. O emprego desses sinais dirigem o significado do texto escrito ou reproduzem as entonações necessárias para compreensão de um texto lido oralmente.
Os sinais de pontuação em yorùbá têm as mesmas funções do português. Vejamos os mais empregados no idioma nagô.
§ O ponto ( . ) que em yorùbá é chamado de àmì ìdádúro (sinal de parada ou detenção);
§ Os dois pontos ( : ) será àmì ìdádúro méjì (sinal com parada dupla);
§ A vírgula ( , ) é àmì ìdádúro díè (sinal para deter um pouco);
§ A interrogação ( ? ) chama-se àmì ìbéèrè (sinal de pergunta); e
§ A admiração/exclamação ( ! ) é chamada de àmì yàlenu (sinal de admiração).
III. ISO YORÙBÁ – CONVERSAÇÃO IORUBÁ
1. JÉ K´Á SO YORÙBÁ – VAMOS FALAR YORÙBÁ.
1.1 Àwon Ìkíni (Saudações).
Antes de aprender as saudações, é bom memorizar algumas palavras que entram na formação destes cumprimentos:
ÀÁRÒ = forma de OWORO (manhã, aurora, alvorada);
ÒSÁN = tarde; dia; ÌRÓLÉ = noite, serão;
ÀÁLÉ = noite, noitada; ÌGBÀ = tempo, período;
KU = forma de apresentação do verbo Kí (saudar, cumprimentar);
DI = até; ÒLA = (amanhã).
KU ÀÁRO (cumprimento pela manhã). Depois de elidido transforma-se em KÀÁRO e significa “Bom dia!” Porém, se a pessoa que está cumprimentando deve mostrar respeito pela cumprimentada, ela deve dizer E KÀÁRO (Enyin = vós, vocês) – “Eu vos dou bom dia!”
Os dias são divididos em quatro períodos para os cumprimentos em yorùbá:
§ das 5:00 até às 11:59 a.m: (E) kàáro! – Bom dia!
§ das 12:00 até às 4:00 p.m: (E) káàsán! – Boa tarde!
§ das 4:00 até às 7:00 p.m: (E) kùròlé! – Boa tardezinha!
§ das 19:00 até às 5:00 : (E) káàle! – Boa noite! - chegada.
Obs.: na partida, quando não vai encontrar-se com a pessoa deve usar a saudação: Ó DÁÀRO (até de manhã) ou Ó DÀBÒ (Adeus!, tchau!).
1.2 Àwon Ki (cumprimentos/saudações)
§ (E) KÁÀBO: sejais bem-vindos!
§ O DIGBÀ: até logo (um momento)!
§ GÀÁFÁRÀ: licença!
§ GÀÁFÁRÀ GBÒJÈGÉ: licença concedida!
§ JOWO!: por favor!
§ MÁ BINU!: desculpe!
§ MO DÚPÉ / O SE PÚPÒ: obrigado!
§ KI NÍ ORÚKO RÈ?: qual é o seu nome?
§ KI NÍ ORÚKO ÒRÌSÀ RÈ?: qual é o nome de seu Orixá?
§ ÒSÀGIYÁN NÍ: é Oxaguiá
§ ORÚKO MI NÍ, OBALADÉ: meu nome é Obaladé.
§ MO JÉ OMO BASÌÍ: eu sou filho do Brasil
§ MO NGBÉ NI ÒNÀ GBÒÒRÒ ITAJUÍPE, NÓMBÀ 1289-ÀDÚGBÒ SANTO ANTÔNIO, NI ÌLÚ ITABUNA: eu estou morando na Avenida Itajuípe, n.º 1289, no Bairro Santo Antônio em Itabuna.
§ BÁWO NÍ IDÒWÚ?: como está Idòwú?
§ KÒ BURÚ: mais ou menos.
§ E JÒWÓ, FÚN MI NÍ OMI DÍÈ: por favor, dê-me um copo d´água.
§ MO YÓ PÚPÒ: eu estou satisfeito.
§ ÀLÀÁFÍÀ NÍ, MO DÙPÉ: está em paz/está bem, obrigado.
§ SE ÀLÀÁFÍÀ NÍ?; você está bem? Vai bem?
§ BÀBÁ MI, SÚRE FÚN MI: meu pai, sua bênção.
§ OLÓRUN SÚRE FÚN O: Deus lhe abençoe.
§ NIBO NÍ O NGBÉ?: onde você mora?
§ MO NGBÉ NÍ ITABUNA: eu estou morando em Itabuna.
§ Ó DI ÒLA NI ÀÁRÒ!: até amanhã de manhã!
§ O DI ÒSÈ TO MBÒ!: até a semana que vem!
§ E KÚ ÌYÈDÚN: parabéns pelo seu aniversário!
§ ODUN ORÒ ÒRÌSÀ MÉLÓ LO NÍ?: quantos anos de iniciado você tem?
§ ÈMI NÍ ODUN MÉJÌ ORÒ ÒRÌSÀ: eu tenho dois anos de iniciado.
§ KÍKÍ: é o ato de cumprimentar humildemente.
§ KÍKÍ NI OLÓRUN: humildemente invoca a Deus.
§ MO LÁÀLAFÍÀ!: eu estou bem.
§ SE DÁA-DÁA NÍ?: Tudo bom?/Tudo bem?
§ DÁA-DÁA NÍ GBOGBO: está tudo bem.
§ GÀÁFÁRÀ KÒ GBÒJÈGÉ: não concedeu licença.
§ PARÍ ÒSÉ DÁA-DÁA!? Bom fim de semana!
2. NI KÍLÁÀSÌ (NA CLASSE):
Apeere (Exemplo):
Olúfémi: ki ní yí? (O que é isso?)
Folárìn: Ìwé kíkà ní (É um livro.)
ÀWON ISE SÍSE – EXERCÍCIOS:
Aponte um objeto na classe e pergunte ao seu colega o que é.
ÁWON ÒRÒ POTOGI (VOCABULÁRIO):
Pénsùlù (lápis), tábìlì (mesa), àga (cadeira), ilé-eko (escola), ìwé kíkà (livro), ìlèkùn (porta), sóòkì (apagador), gègé/kálámù/ohun ìkòwé (caneta), àpò (bolsa, sacola), ohun ìpàwéré (borracha), ìwé atumo èdè (dicionário), àwòran (quadro, pintura), patakó (quadro de escrever), máàpù (mapa), fèrèsé (janela), ìwé (papel), enùnù (corretivo), ení (esteira), sálubàta (sandália), apo-ìwé (pasta), èrò gbóhùn-gbóhùn (rádio), abl .
EXPRESSÕES QUE VOCÊS PODERÃO USAR NA CLASSE
Sé ó yé yín? (Você compreendeu? – para muitas pessoas ou para uma pessoa jovem).
Sé ó yé e? (Você compreendeu? – para uma pessoa adulta ou para uma pessoa idosa).
Béè ní, ó yé mi (Sim, eu compreendi).
Béè kò ní, yé mi (Não, eu não compreendi).
Ó tì, kò yé mi (Não, eu não compreendi).
N kò mò (Eu não sei).
Jòwó, tún nso (Por favor, repita – para uma pessoa ou pessoa jovem).
E jòwó, tún nso (Por favor, repita – para muitas pessoas ou para uma pessoa idosa).
Báwo ní a se nso ... ní yorùbá? (Como nós podemos dizer.... em iorubá?
Si ìwé yín (Abra seu livro – para uma pessoa ou para um jovem).
Dáhùn (Responda). E dáhùn (Responda – para idoso ou no plural).
E so ó ní èdè yorùbá (Falem em iorubá).
E fun mi ní isé-ilé yin (Dê-me o seu endereço de trabalho).
Ki ní ìtumò...? (O que significa...?)
3. ÀWON ÌBÀ ÒRÌSÀ: saudações aos Orixás.
Èsù yè, alaróyè!, Ògún yè, pàtàkì orí Òrìsà!,
Òkè àró, Ode k´òkè màa ayò!, Ewé ó! Ewé àsà!,
Ìrokò, igi orò! Ìrokò!, Atótó, Omolú a jí bèrù sapada!, Sálùbá Nàná Burúkú!,
Àróbò bo yìí!, Ka wòó, Kabíyèsí!, Èèpàa hey! Odò ìyá/Oya mesan orun!, Rírò,
Yewà! Òrìsà ìràwò!, Obà si!Èkétà aya Sàngó!, Rora yèyé o! Ó fí de ri omon!, Lògún o akofa!, Lóòsì!, Èérú ìyá mi! Odò ìyá!, Ibéjì, ibéjì l´ayò!, Èpàà bàbá Òrìsànlá òkè nínú ´awon gbogbo òrìsà! Èèpà bàbá!
ÈMI JÉ IRE-L´AYÒ NÍTORÍ NÍ ÀWON ÒRÌSÀ (EU SOU FELIZ PORQUE TENHO/CULTUO ORIXÁS).
4. ÀWON ÌSE SISE FÚN ILÉ (EXERCÍCIOS PARA CASA):
1. Escreva entre as barras como é feita a pronúncia das vogais em iorubá. Depois escreva também exemplos de palavras tiradas dessa lição.
A: / / Àwon Àpeere (Exemplos): _____________________________________
________________________________________________________________
E: / / Àwon Àpeere (Exemplos): _____________________________________
________________________________________________________________
.
E: / / Àwon Àpeere (Exemplos): _____________________________________
________________________________________________________________
I: / / Àwon Àpeere (Exemplos): _____________________________________
________________________________________________________________
O: / / Àwon Àpeere (Exemplos): _____________________________________
________________________________________________________________
.
O: / / Àwon Àpeere (Exemplos): _____________________________________
________________________________________________________________
U: / / Àwon Àpeere (Exemplos): _____________________________________
________________________________________________________________
2. Como se pronunciam essas consoantes em ioruba? Escreva a pronúncia delas entre as barras seguidas de exemplos:
G: / / Àwon Àpeere (Exemplos): _____________________________________
________________________________________________________________
J: / / Àwon Àpeere (Exemplos): _____________________________________
________________________________________________________________
.S: / / Àwon Àpeere (Exemplos): _____________________________________
________________________________________________________________
GB: / / Àwon Àpeere (Exemplos): ____________________________________
________________________________________________________________
H: / / Àwon Àpeere (Exemplos): ____________________________________
________________________________________________________________
ISÉ DÀRA! (BOM TRABALHO!)
ÌPARÍ (FIM)
* g mudo; b explosivo e flácido, produzido na boca.
[1] GREENBERG, J. The languagens of África. Haia, Morton, 1963.
Assinar:
Comentários (Atom)







